Beynimiz Hakaretleri Neden Yıllarca Unutmaz, Ama Övgüleri Çabucak Unutur?

Hayatımız boyunca çoğumuz benzer bir durum yaşamışızdır. Çocukluk yıllarında duyduğumuz kırıcı bir söz, bir öğretmenin eleştirisi, bir arkadaşın aşağılayıcı bir yorumu veya yaşadığımız bir başarısızlık yıllar sonra bile zihnimizde canlılığını korur. Buna karşılık, aldığımız onlarca iltifat, takdir ve güzel söz zamanla silikleşir veya tamamen unutulur.

Peki bunun nedeni nedir?

Bu durum sadece kişisel bir deneyim değildir. Psikoloji ve nörobilim alanındaki araştırmalar, insan beyninin olumsuz olaylara olumlu olaylardan daha fazla önem verdiğini göstermektedir. Bilim insanları bu durumu “Negativity Bias” yani “Olumsuzluk Yanlılığı” olarak adlandırmaktadır.

İnsan beynini anlamanın en önemli yollarından biri, onun hangi amaçla geliştiğini anlamaktır.

Atalarımız binlerce yıl boyunca vahşi hayvanlar, açlık, hastalıklar, savaşlar ve doğal afetlerle mücadele ederek hayatta kaldılar. Bu nedenle beyin, öncelikle mutluluğu artırmak için değil, tehlikeleri fark ederek yaşamı korumak için gelişti.

Bir tehlikeyi unutmak ölümcül sonuçlar doğurabilirdi. Ancak güzel bir manzarayı, hoş bir sohbeti veya bir iltifatı unutmak hayati bir risk oluşturmazdı.

Bu nedenle beynimiz zamanla şu şekilde programlandı:

“Tehlikeyi hatırla, güvenli olanı ise ikinci planda tut.”

Bugün modern dünyada yaşıyor olsak da beynimizin büyük bölümü hâlâ bu eski programla çalışmaktadır.

Bir hakaret, aşağılanma, tehdit veya olumsuz bir olay yaşadığımızda beynimizde bazı önemli mekanizmalar devreye girer.

Amigdala beynin alarm merkezi olarak kabul edilir.

Bir olay ne kadar tehdit edici veya duygusal olarak sarsıcıysa, amigdala o kadar güçlü şekilde aktive olur.

Amigdala adeta beynin geri kalanına şöyle der:

“Bu olay önemli. Bunu unutma!”

Bu nedenle olumsuz olaylar hafızada daha güçlü yer edinir.

Hakaret, aşağılanma, korku veya utanç gibi durumlarda vücut;

gibi stres hormonları salgılar.

Bu hormonlar hafıza merkezlerini uyarır ve yaşanan olayın daha derin şekilde kaydedilmesine yardımcı olur.

Bu yüzden birçok insan çocukluk döneminde yaşadığı olumsuz bir olayı elli yıl sonra bile ayrıntılarıyla hatırlayabilir.

Hipokampus beynin hafıza merkezlerinden biridir.

Yoğun duygularla birlikte yaşanan olaylar hipokampus tarafından daha güçlü kaydedilir.

Bu nedenle duygusal acılar, aşağılanmalar ve travmatik deneyimler sıradan günlük olaylardan çok daha uzun süre hatırlanır.

Psikoloji alanındaki ünlü araştırmalardan biri olan “Bad Is Stronger Than Good” çalışması, olumsuz deneyimlerin olumlu deneyimlerden daha güçlü etki bıraktığını göstermiştir.

Araştırmalara göre:

Bu yüzden sosyal medyada yüzlerce olumlu yorum alan bir kişi bile tek bir olumsuz yoruma takılıp kalabilir.

Bir anının hafızada ne kadar kalacağı birçok faktöre bağlıdır.

Utanç, korku, öfke veya hayal kırıklığı ne kadar büyükse hafıza izi de o kadar güçlü olur.

Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde yaşanan olaylar genellikle daha derin iz bırakır.

Bir olayı ne kadar sık düşünürsek beynimiz o sinir ağlarını o kadar güçlendirir.

Bu nedenle sürekli geçmişi düşünmek acı veren hatıraların daha da kalıcı hale gelmesine neden olabilir.

Özgüveni düşük bireyler eleştirileri daha fazla içselleştirebilir ve uzun süre zihinde taşıyabilir.

Anne, baba, öğretmen, eş veya çok değer verilen bir kişinin söylediği sözler genellikle daha derin etkiler bırakır.

Günümüzde sosyal medya bu eğilimi daha da güçlendirebilmektedir.

Çünkü beynimiz doğal olarak:

daha fazla dikkat göstermektedir.

Bu nedenle olumsuz içerikler genellikle daha fazla ilgi çekmekte ve daha hızlı yayılmaktadır.

Hayır.

Olumsuzluk yanlılığı aslında insanlığın hayatta kalmasına yardımcı olmuş önemli bir mekanizmadır.

Bu özellik sayesinde:

Ancak bu sistem aşırı aktif hale geldiğinde;

ortaya çıkabilir.

Bu nedenle beynimizin bu doğal eğilimini tanımak ve dengelemek önemlidir.

Size güzel bir söz söylendiğinde veya bir başarı elde ettiğinizde hemen geçip gitmeyin.

O olumlu duygunun içinde en az 15–20 saniye kalmaya çalışın.

Araştırmalar bunun olumlu deneyimlerin hafızaya daha güçlü kaydedilmesine yardımcı olduğunu göstermektedir.

Her akşam o gün içinde yaşadığınız üç güzel şeyi yazın.

Bu alışkanlık zamanla beynin olumlu olaylara daha fazla dikkat etmesini sağlar.

Çoğu insan hatalarını hatırlar, başarılarını ise unutur.

Küçük de olsa başarılarınızı not etmek özgüveni güçlendirir ve zihinsel dengeyi destekler.

Kendinize şu soruyu sorun:

“Bu olay bana ne öğretti?”

Acı deneyimlerden anlam çıkarabilen insanlar psikolojik olarak daha dayanıklı hale gelirler.

Meditasyon, nefes egzersizleri ve mindfulness uygulamaları amigdalanın aşırı aktivitesini azaltabilir.

Bu da kişinin olumsuz düşüncelere kapılmasını ve geçmişteki acı olaylara sürekli dönmesini azaltabilir.

Gün boyunca sürekli olumsuz haberler, tartışmalar ve kriz içerikleri izlemek beynin tehdit algısını artırabilir.

Bu nedenle dijital detoks yapmak ve olumlu içeriklere de yer vermek ruh sağlığı açısından önemlidir.

İnsan beyni, evrimsel geçmişi nedeniyle tehlikeleri ve olumsuz olayları olumlu olaylardan daha güçlü şekilde hatırlama eğilimindedir. Bu nedenle bir hakaret yıllarca hafızada kalabilirken, onlarca iltifat zamanla unutulabilir.

Ancak bu durum kader değildir.

Beyin yaşam boyu değişebilen ve yeniden şekillenebilen bir organdır. Şükran duygusunu geliştirmek, olumlu deneyimlere bilinçli olarak odaklanmak, farkındalık çalışmaları yapmak ve başarıları hatırlamak; olumsuzluk yanlılığını azaltabilir ve daha dengeli, huzurlu ve mutlu bir yaşam sürmemize yardımcı olabilir.

Unutmayalım:

Beynimiz tehlikeleri fark etmek için programlanmış olabilir; ancak hayatın güzelliklerini görmek ve onları büyütmek bizim bilinçli seçimimizdir.