Cilt: Mizacın ve İç Dünyanın Aynası

Farzollah Gholizadeh ve Fariba Bayrami

Giriş

Cilt, bedenin en büyük ve en görünür organıdır; bedenin içindeki birçok değişikliği diğer organlardan önce gösterir. Rengi, ısısı, nemi, yağı, kalınlığı, terlemesi, kokusu, saç ve tırnaklar; her biri kişinin mizacına, hıltların niteliğine, mide ve karaciğerin çalışmasına, hormon dengesine ve bazen de gizli bir iç hastalığa dair bir ipucudur.

Ahlat tıbbının hekimleri; İbn-i Sina El-Kanun fi’t-Tıb‘da, Razi El-Havi‘de, Mecusi Ahvazi Kâmilü’s-Sınaa‘da, Cürcani Zahire-i Harezmşahi‘de, Akili Horasani Hulasatü’l-Hikme‘de ve Hakim Azam Han İksir-i Azam‘da cilt, saç, tırnak ve bedenin dış hastalıkları üzerine ayrıntılı bölümler yazmışlardır [1-9]. Modern tıp da bugün aynı örüntüleri hormonların, bağışıklığın, mikropların ve genetiğin diliyle açıklamaktadır [23-28].

Bu yazı iki bölümlük bir dizinin ilk kısmıdır. Burada mizacın ciltten nasıl okunacağını, hangi cilt belirtilerinin iç hastalıklara işaret ettiğini ve her cilt hastalığının Ahlat tıbbında ve modern tıpta nasıl tanındığını öğreneceğiz. Bu hastalıkların tedavisi ikinci yazıda, «Ahlat Tıbbında ve Modern Tıpta Cilt Hastalıklarının Tedavisi» başlığında anlatılmıştır.

Başlamadan önce yönteme dair birkaç not

Bir hastalığı bir hılta bağlamak Ahlat tıbbının kuramsal çerçevesidir; tek başına kesin teşhis değildir.
Baras, behak, kuba, sa’fe, şera ve nar-ı farisi gibi klasik adların birçoğu bugünkü adlarla tam olarak örtüşmez. Eşleştirmenin kesin olmadığı yerlerde bunu belirttik.
Hiçbir renk, leke veya sivilce tek başına hangi iç organın hasta olduğunu göstermez; çenedeki sivilce mutlaka rahim hastalığı, alındaki sivilce mutlaka bağırsak hastalığı demek değildir.
Her cilt hastalığının kökü içeride değildir. Enfeksiyon, temas alerjisi ve güneş hasarının sebebi dışarıdadır; birçok iç hastalık da hiçbir cilt belirtisi vermeden ilerler.
Bu yazı eğitim amaçlıdır; muayenenin, tahlilin ve tıbbi tedavinin yerini tutmaz.

1. Cildin mizaç biliminin temelleri

Ahlat tıbbında sıcaklık, soğukluk, nemlilik ve kuruluk olmak üzere dört nitelik birleşerek dört ana mizacı oluşturur. İbn-i Sina mizacı tanımak için on belirti grubu sayar; bunların dördü doğrudan cilt ve eklerinden okunur: dokunma, bedenin eti ve yağı, kıl ve renk [1,5]. Diğerleri, yani organların şekli, uyku, fiiller, bedenin artıkları ve ruh hâlleri bu dördüyle birlikte değerlendirilir.

Her mizaçta cilt

Demevi mizaç (sıcak ve nemli): Cilt sıcak, yumuşak, nemli ve pembedir; damarlar dolgun, gözenekler açıktır. Cilt canlıdır, ancak gençlikte kırmızı, kanlı sivilcelere ve iltihaba eğilimlidir.
Safravi mizaç (sıcak ve kuru): Cilt sıcak, kuru, daha ince, hassas ve sarımsı ya da açık buğday tonundadır. Yanmaya, küçük sivri sivilcelere ve sıcak kaşıntıya eğilimlidir.
Balgamî mizaç (soğuk ve nemli): Cilt soğuk, yumuşak, nemli, beyaz veya soluk ve nispeten kalındır. Şişkinliğe, yumuşak ödeme, beyaz ve yavaş sivilcelere, el ve ayak soğukluğuna eğilimlidir.
Sevdavi mizaç (soğuk ve kuru): Cilt kuru, sert, mat, koyu ve esnekliği azdır. Pullanmaya, çatlamaya, koyu lekelere ve kronik lezyonlara eğilimlidir.

Dokunma, et ve kılda mizaç belirtileri

Dokunma: Sıcak ve yumuşak cilt sıcaklık ve nemliliğe; soğuk ve sert cilt soğukluk ve kuruluğa işaret eder. İbn-i Sina, mutedil insanın avuç içi derisini itidalin ölçüsü kabul eder [1].
Et ve yağ: Sıkı ve dolgun et sıcaklık ve nemliliğin; fazla yağ ve gevşek et soğukluk ve nemliliğin; zayıflık ve etin kuruluğu kuruluğun belirtisidir.
Kıl: Klasik metinlerde gür, sert, siyah ve hızlı uzayan kıl sıcaklığın; az, yumuşak, açık renkli ve yavaş uzayan kıl soğukluğun belirtisidir. Kıvırcık saç sıcaklık ve kuruluğa, düz ve yumuşak saç nemliliğe bağlanmıştır [1,5]. Bu belirtiler ırk, yaş ve genetikle de değişir; diğer belirtilerle birlikte okunmalıdır.

Birbirine karıştırılmaması gereken üç kavram

Kişinin asli mizacı: Doğuştan gelen, nispeten sabit nitelik.
Cildin yerel su-i mizacı: Bir bölgede veya bir lezyonda niteliğin değişmesi.
Lezyonun maddesi: Ahlat kuramına göre lezyonu oluşturan hılt.

Asli mizacı sıcak ve nemli olan bir kişide kuru ve sevdavi bir lezyon ortaya çıkabilir; tersi de mümkündür. Cildin o anki durumu gıda, mevsim, yaş, uyku, stres ve hastalıkla değişir.

Sade ve maddi su-i mizaç ile hıltların yanması

Sade su-i mizaç: Yalnızca bir nitelik, örneğin sıcaklık veya kuruluk, itidalden çıkmıştır; ortada bir madde yoktur.
Maddi su-i mizaç: Fazla veya bozulmuş bir hılt lezyonda rol oynar.
Yanmış (muhterik) hılt: Şiddetli hararetten keskinleşmiş ve rahatsız edici hâle gelmiş hılt. Hekimler yanmış safrayı ve yanmış sevdayı cildin ağır ve kronik hastalıklarının sebebi sayarlardı [1,2].
Tuzlu balgam: Tuzluluk ve keskinlik kazanmış balgam; kaşıntılı ve akıntılı lezyonlarda gündeme gelir.

Bu ayrımdan klasik tedavinin üç esası çıkar: mizacın düzeltilmesi, gıdanın ve yaşam tarzının düzeltilmesi ve hastalık yapan maddenin atılması. Ayrıntıları tedavi yazısındadır.

2. Cildi okumak: mizaçtan iç hastalıklara

Her cilt belirtisinin iki okuması vardır: Ahlat tıbbının mizaç okuması ve modern tıbbın okuması. Doğru okuma, ikisini yan yana koymak ve hiçbir belirtiyi tek başına kesin hüküm saymamaktır [1,23,24].

Renk

Kızarıklık: Ahlat tıbbında dem ve hararet belirtisi. Modern tıpta kan akımının artması, iltihap, ateş, rozase veya yüksek tansiyondan kaynaklanır.
Sarılık: Ahlat tıbbında safra belirtisi. Cildin ve göz akının yeni sararması bilirubinin yükseldiğini gösterir; karaciğer, safra kesesi ve kanın incelenmesini gerektirir. Göz sararmadan avuç içlerinin sararması yalnızca çok havuç ve kabak yemekten olabilir.
Solukluk ve beyazlık: Ahlat tıbbında soğukluk ve balgam belirtisi. Avuç içi, tırnak yatağı ve alt göz kapağının iç yüzündeki solukluk kansızlık olabilir.
Koyuluk ve matlık: Ahlat tıbbında sevda belirtisi. Cildin, özellikle avuç içi çizgilerinde, diş etlerinde ve yara izlerinde genel ve ani koyulaşması böbreküstü bezi yetmezliğinden (Addison hastalığı), karaciğer hastalığından veya bazı ilaçlardan olabilir.
Dudak ve dilde morarma: Kanda oksijen azlığıdır; nefes darlığıyla birlikteyse acildir.

Isı, nem, yağ ve doku

Sıcaklık ve soğukluk: Kızarıklık, ağrı ve şişlikle birlikte yerel sıcaklık iltihap veya enfeksiyon demektir. Bir uzuvda ani soğukluk, solukluk ve ağrı kan akımının kesilmesidir ve acildir. El ve ayakların sürekli soğuk olması tek başına soğuk mizacın veya kalp hastalığının kanıtı değildir.
Nemlilik ve kuruluk: Cilt kuruluğu çoğunlukla cilt bariyerinin zarar görmesindendir: sıcak su, güçlü temizleyiciler, soğuk hava, yaş, egzama. Yorgunluk, kabızlık, üşüme ve saç dökülmesiyle birlikte şiddetli kuruluk tiroidin incelenmesini gerektirir.
Yağ: Ahlat tıbbında sıcaklık ve nemlilikle değerlendirilir; modern tıpta erkeklik hormonlarının etkisiyle salgılanan sebumdur. Dirençli sivilce, tüylenme ve adet düzensizliğiyle birlikte fazla yağlanma hormon incelemesi ister.
Doku: İnce ve kolay moraran cilt yaşlılıkta veya uzun süre kortizon kullanımında görülür. Kalın, sert ve parlak cilt skleroderma olabilir.

Terleme ve koku

Hekimler terin miktarını, kokusunu ve niteliğini nemin, hararetin ve atılım gücünün belirtisi sayar; ter kokusundan ve koltuk altı kokusundan ayrı ayrı söz ederlerdi [2,5]. Modern tıpta:

Aşırı terleme sıcak, kaygı, tiroidin fazla çalışması, kan şekeri düşmesi, menopoz, enfeksiyon ve bazı ilaçlarla birlikte görülür. Ateş ve kilo kaybıyla birlikte tekrarlayan gece terlemesi inceleme gerektirir.
Nefeste ve bedende meyvemsi veya aseton kokusu kontrolsüz diyabette, idrara benzer koku böbrek yetmezliğinde, balık kokusu ise trimetilaminüri adlı nadir bir metabolik bozuklukta görülür.
Terlemek tek başına «toksin atmak» değildir; asıl atılımı karaciğer ve böbrekler yapar.

İç hastalıkların cilt belirtileri

Bazı belirtiler modern tıpta iç hastalıkların bilinen ipuçlarıdır [23-25,28]:

Karaciğer: sarılık, yaygın kaşıntı, göğüs ve yüzde örümcek damarlar, avuç içi kızarıklığı, tırnak yatağında beyazlık.
Diyabet ve insülin direnci: boyun ve koltuk altında kadifemsi koyulaşma (akantozis nigrikans), boyun ve koltuk altında küçük et benleri, ayakta geç iyileşen yara, tekrarlayan mantar enfeksiyonu, kaval kemiği önünde açık kahverengi lekeler.
Yüksek kan yağları: göz kapağında yumuşak sarı plaklar (ksantelazma).
Tiroid: az çalıştığında kuru ve soğuk cilt, kırılgan saç ve göz çevresinde şişlik; fazla çalıştığında sıcak ve nemli cilt, terleme ve saç dökülmesi.
Böbrek: kronik kaşıntı, ciltte sarı-gri renk, göz çevresinde şişlik.
Bağırsak: iltihabi bağırsak hastalığında kaval kemiği önünde kırmızı ağrılı yumrular (eritema nodozum) ve derin yaralar (piyoderma gangrenozum); çölyak hastalığında dirsek ve dizlerde çok kaşıntılı kabarcıklar (dermatitis herpetiformis).
Otoimmün hastalıklar: yanaklarda ve burunda güneşle artan kelebek şeklinde kızarıklık (lupus); kas güçsüzlüğüyle birlikte göz kapaklarında mor-kırmızı renk ve parmak eklemleri üzerinde kabarıklıklar (dermatomiyozit).
Beslenme eksiklikleri: ishalle birlikte güneş gören bölgelerde koyu ve çatlamış cilt (niasin eksikliğinden pellagra); diş eti kanaması ve kıl çevresinde morarma (C vitamini eksikliği); ağız çevresinde lezyonlar ve geç iyileşen yaralar (çinko eksikliği).
Kalp ve akciğer: parmaklarda çomaklaşma, dudak ve tırnaklarda morarma.
Kan ve kanserler: cilt altında küçük kanama noktaları, sebepsiz dirençli kaşıntı, erişkinlikte kıvrım yerlerinde ani ve yaygın koyulaşma.

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına teşhis değildir; her biri hekime başvurmak ve tahlil yaptırmak için bir sebeptir.

3. Sivilceler ve döküntüler: hıltlardan hormonlara

Ahlat tıbbı metinlerinde «akne» adı tam olarak geçmez; sivilceler «şişlikler ve döküntüler» (evram ve büsur) başlığı altında incelenmiş, İbn-i Sina yüzdeki küçük süt renkli sivilcelere «büsur-ı lebeniyye» (süt sivilceleri) adını vermiştir [2,10]. Hekimler sivilceyi, bedenin artık maddeleri doğal yollardan atamayıp cilde doğru itmesinin sonucu sayar ve kökünü mide ile karaciğerde ararlardı [10,11].

Modern tıp akneyi dört etkene bağlar: erkeklik hormonlarının etkisiyle fazla yağ salgısı, kıl folikülü ağzının tıkanması, Cutibacterium acnes bakterisinin çoğalması ve iltihabi yanıt [23,24].

Safravi sivilce

Görünüm: Küçük, sivri uçlu, kırmızı veya sarı başlı, yanan ve çabuk çıkan sivilceler; çoğunlukla alında, kaşların arasında, göğsün üstünde ve sırtta. Susuzluk, ağız acılığı ve çabuk öfkelenme eşlik eder.
Ahlat yorumu: Karaciğerden cildin yüzeyine ulaşan safranın harareti ve keskinliği. Acı, baharatlı yemekler ve bayat kızartmalar durumu kötüleştirir.
Modern bakış: Yüzeysel iltihabi akne. Sivilce başındaki sarılık çoğunlukla irindir, mutlaka safra değildir.

Demevi sivilce

Görünüm: İri, derin, koyu kırmızı veya morumsu, zonklayıcı ağrılı, irinli ve geç iyileşen sivilceler; yanak ve dudaklarda kızarıklıkla birlikte.
Ahlat yorumu: Kanın fazlalığı ve damarların doluluğu (imtila). Fazla iştah, yağlı ve tatlı gıdalar artırır.
Modern bakış: Diğerlerinden daha çabuk iz bırakan nodüler ve orta-şiddetli iltihabi akne.

Balgamî sivilce

Görünüm: Beyaz veya ten renginde, ağrısız, yumuşak ya da kistik, içi beyaz ve yapışkan sivilceler; çevre cilt soğuk ve nemlidir. Çoğunlukla çene, çene hattı ve boyunda. Süt sivilceleri bu gruba yakındır.
Ahlat yorumu: Hazım zayıflığı, karaciğerin soğukluğu ve ham balgamın birikmesi. Fazla süt ürünü, soğuk ve ağır gıdalar ile hareketsizlik artırır.
Modern bakış: Kapalı beyaz noktalar ve az iltihaplı kistler.

Sevdavi sivilce

Görünüm: Küçük, sert, koyu veya siyah noktalı, kuru ve az iltihaplı sivilceler; pullanma, ciltte matlık ve iyileştikten sonra leke ve iz bırakma ile birlikte. Çoğunlukla yanaklarda, çene hattında ve sırtta.
Ahlat yorumu: Koyu veya yanmış sevdanın ciltte çökmesi; kronik stres, uykusuzluk, kabızlık, üzüntü ve koyu, zor hazmedilen gıdalarla ilişkilendirilir.
Modern bakış: Siyah noktalı kronik akne ve iltihap sonrası koyulaşma.

Sivilceye benzeyen diğer döküntüler

Isilik (hasaf): Sıcakta ve çok terledikten sonra çıkan küçük kırmızı kaşıntılı kabarcıklar. İbn-i Sina bunu terle birlikte çıkan keskin buharlara bağlardı [2]. Modern tıpta «miliyarya» denir; ter kanallarının tıkanmasından olur.
Kıl kökü iltihabı (folikülit): Özellikle tıraş, terleme veya havuzdan sonra her kılın çevresinde küçük irinli sivilceler. Etkeni bakteri veya mantardır.
Milia: Göz çevresinde çok küçük, sert beyaz tanecikler; zararsız ve iltihapsız keratin kistleridir.
İlaca bağlı sivilce: Kortizon, lityum, bazı sara ilaçları ve vücut geliştirme takviyeleri ani ve tek tip sivilcelere yol açabilir.

Hormonların rolü

Erkeklik hormonları (androjenler): Yağ bezleri bunlara duyarlıdır. Bu hormonların veya reseptör duyarlılığının artması cildin yağını kat kat artırır; ergenlik aknesinin asıl kökü budur. Geleneksel ifadeyle gençliğin sıcaklık ve nemliliğine yakındır.
Polikistik over ve insülin direnci: Çene, çene hattı ve boyunda dirençli sivilce; yağlı cilt, tüylenme, erkek tipi saç dökülmesi ve adet düzensizliği ile birlikte klasik tablodur. Yüksek insülin serbest erkeklik hormonunu artırır. Geleneksel ifadeyle balgamî ve sevdavi tabloyla (nemlilik, koyuluk ve âdetin gecikmesi) değerlendirilir.
Kortizol (stres hormonu): Kronik stres ve uykusuzluk onu yükseltir, yağ bezlerini uyarır ve cildin onarımını yavaşlatır. Bu, üzüntü ve uykusuzluğun sevda ürettiğini söyleyen geleneksel öğretiyle uyumludur.
Östrojen ve progesteron: Adet öncesinde, gebelikte ve hormon haplarıyla değişmeleri sivilceyi ve lekeyi artırır veya azaltır.
Tiroid: Az ve fazla çalışması yağı, terlemeyi, saçı ve tırnağı etkiler.

Önemli not: Sivilcenin yeri tek başına hangi organın hasta olduğunu göstermez. Ancak tüylenme, saç dökülmesi ve adet düzensizliğiyle birlikte dirençli sivilce; hormonların, şekerin ve insülinin incelenmesini gerektirir. Kistik, ağrılı veya iz bırakan sivilce erkenden hekime gösterilmelidir.

4. Lekeler ve cilt rengindeki değişiklikler

Ahlat tıbbında koyu lekeler çoğunlukla sevdaya veya yanmış safraya, beyaz lekeler balgama bağlanır; ancak hekimler her leke için tek bir sebep kabul etmez; renge, derinliğe, kuruluğa, yayılmaya ve eşlik eden belirtilere bakarlardı [2,5]. Modern tıp lekeyi melanin pigmentinin azalması veya artması, damarların değişmesi ya da ciltte madde birikmesi olarak görür.

Koyu lekeler

Melazma (kelef): Yanaklarda, alında ve üst dudakta simetrik kahverengi lekeler; çoğunlukla 30-55 yaş arası kadınlarda. Hekimler kelefi âdetin kesilmesi veya azlığı, karaciğer zayıflığı, mide hazmının bozukluğu ve sevdayla ilişkilendirirdi; bazı Ahlat tıbbı araştırmacıları midenin ve sindirimin rolünü vurgulamıştır [12,13]. Modern tıpta güneş, gebelik, hormon hapları, tiroid bozuklukları ve genetik onu artırır. Kroniktir ve tekrarlar.
Çil (nemeş): Açık tenlerde güneşle koyulaşan küçük açık kahverengi lekeler. Geleneksel yorumda hararete ve safraya bağlanır; modern tıpta genetik ve zararsızdır.
Güneş lekesi ve yaşlılık lekesi (lentigo): İleri yaşta yüzde ve el sırtında, yılların güneşinden oluşan geniş kahverengi lekeler. Şekli veya rengi değişen leke melanomdan ayırt edilmelidir.
Sivilce veya iltihap sonrası leke: Geleneksel ifadeyle kızarıklık evresi sıcaklıkla, koyuluğun kalması kuruluk ve sevdayla değerlendirilir. Modern tıpta iltihap sonrası melanin artışıdır; iltihabın kontrolü, güneş koruyucu ve sabırla azalır.
Kıvrım yerlerinde kadifemsi koyulaşma (akantozis nigrikans): Boyun, koltuk altı ve kasıkta kalın, kadifemsi ve koyu cilt. Klasik metinlerde bu adla geçmez; koyu sevdaya bağlanması çağdaş bir yorumdur. İnsülin direncinin ve prediyabetin en önemli cilt belirtisidir; erişkinlikte ani ve yaygın başlaması daha acil inceleme ister.
Göz çevresi koyuluğu: Genetik, cildin inceliği, uykusuzluk, alerji ve gözü ovuşturmaktan olur. Geleneksel ifadeyle sevda veya hazım zayıflığıyla değerlendirilmiştir; ama tek başına hastalık belirtisi değildir.
İlaca ve iç hastalıklara bağlı koyulaşma: Bazı ilaçlar, ağır metaller (arsenik dahil), böbreküstü bezi yetmezliği ve karaciğer hastalıkları yaygın koyulaşma yapar [30].

Beyaz lekeler

Klasik metinlerde «behak» ve «baras» her zaman aynı anlamda kullanılmamıştır. Hekimler bunları ayırmak için renge, değişimin derinliğine, bölgedeki kılın beyazlaşmasına ve iğne batırıldığında kan gelip gelmediğine bakarlardı [2,5,15].

Beyaz behak: Bazı şerhlerde balgama bağlanan yüzeysel beyaz veya açık renkli leke. Çağdaş araştırmacılar onu vitiligonun en yakın karşılığı saymıştır [14].
Siyah behak: Sevdaya bağlanan yüzeysel koyu leke.
Baras: Bölgedeki kılı da beyazlatan daha kronik ve derin hastalık. Sebebi koyu balgam, şiddetli soğukluk veya bazen tıkayıcı sevda olarak gösterilmiştir. Araştırmacılar, klasik metinlerdeki «baras»ın yalnızca vitiligo olmadığı, beyazlatan birkaç kronik hastalığı kapsadığı konusunda uyarır [15].
Modern tıpta vitiligo: Pigment hücrelerini yok eden ve tamamen beyaz, sınırları belirgin lekeler yapan kronik otoimmün hastalık. İnsanların yaklaşık yüzde birini etkiler ve bulaşıcı değildir. Tiroid hastalığı, tip 1 diyabet, alopesi areata ve pernisiyöz anemi ile birlikte görülebilir; bu yüzden tiroid ve şeker incelemesi önerilir [24,28].
Pitiriyazis alba: Çocukların yüzünde soluk, hafif pullu beyaz lekeler; kuruluk ve hafif egzamayla birliktedir ve kendiliğinden düzelir.
Pitiriyazis versikolor (yüzeysel mantar): Göğüs ve sırtta ince pullu beyaz, pembe veya kahverengi lekeler; çoğunlukla yazın ve terlemeyle. Etkeni Malassezia mayasıdır. Geleneksel eşleştirmelerde bazen behakla karşılaştırılmıştır.
İltihap, yanık veya girişimsel tedaviler sonrası beyaz leke.
Hissi azalmış veya hissiz beyaz leke: Cüzzam açısından incelenmelidir.

Genel kural: Hiçbir lekeyi rengine bakarak tek bir hılta veya kesin bir hastalığa bağlamayın. Beyaz lekenin teşhisi muayeneyle ve bazen özel ışıkla (Wood lambası) konur.

5. Pullu, iltihabi ve otoimmün hastalıklar

Bugünkü adların birçoğu klasik metinlerde geçmez; araştırmacılar bunları belirtilerin benzerliğine göre kuba, sa’fe, cildin soyulması, siyah baras ve şikak gibi başlıklarla karşılaştırmıştır. Bu eşleştirmeler yaklaşıktır [16-18].

Sedef hastalığı (psoriazis)

Ahlat yorumu: Metinlerde psoriazis adında bir hastalık yoktur; ama belirtileri siyah barasa, kuru sa’feye ve kubaya benzer. Üçünde de ciltte sevda, safra ve tuzlu balgamın fazlalığı kuru bir su-i mizaç oluşturur [16]. Kalınlık ve kroniklik sevdanın, aktif kızarıklık sıcaklığın belirtisidir.
Modern bakış: Çoğunlukla dirsek, diz, saçlı deri ve belde, gümüşi pullu, kalın, kabarık ve sınırları belirgin plaklarla seyreden kronik bağışıklık hastalığı. İnsanların yaklaşık yüzde 2-3’ünü etkiler [16]. Tırnakları (küçük çukurcuklar, tırnağın ayrılması) ve eklemleri de tutabilir; şişmanlık, diyabet, tansiyon ve kalp hastalığıyla birliktedir. Stres, sigara, alkol, boğaz enfeksiyonu ve bazı ilaçlar alevlendirir.

Egzama ve atopik dermatit

Ahlat yorumu: Hekimler kaşıntılı lezyonları nemli ve kuru olmak üzere ikiye ayırmış ve karaciğerin çalışmasıyla ilişkilendirmiştir [17,18]. Kuru, çatlamış ve pullu şekli sevdaya; akıntılı ve kabuklu şekli tuzlu balgama; kırmızı ve yanan şekli safraya veya deme bağlanır.
Modern bakış: Kuruluk, şiddetli kaşıntı, kızarıklık ve bazen küçük kabarcık ve akıntıyla seyreden kronik cilt iltihabı. Cilt bariyerindeki genetik kusur ve bağışıklık duyarlılığı rol oynar; çoğu kez astım ve alerjik nezleyle birliktedir. Çocuklarda yüzü ve gövdeyi, erişkinlerde dirsek içini ve diz arkasını tutar.
Sedeften farkı: Egzamada kaşıntı daha şiddetli, sınır belirsizdir ve kıvrım yerlerini tutar; sedefte sınır belirgin, plak kalın ve pul gümüşidir.

Diğer dermatit türleri

Temas dermatiti: Bir maddeyle (nikel, parfüm, saç boyası, deterjan, bitki veya siyah kına) temas edilen yerde kızarıklık, kaşıntı veya yanma. Tahriş ve alerji olmak üzere iki türü vardır.
El egzaması: Avuç içi ve parmaklarda kuruluk, çatlak ve küçük kabarcıklar; çoğunlukla su ve deterjanla çok çalışanlarda [17].
Madeni para şeklinde egzama ve varis egzaması: Kaşıntılı yuvarlak plaklar ve toplardamar yetmezliğinde bacakta koyulaşma ve kaşıntı.
Seboreik dermatit (kepek): Saçlı deride, kaşlarda, burun kenarında ve kulak arkasında yağlı sarı pullar. Klasik metinler baştaki pullanmayı tuzlu balgama veya koyu buharlara bağlamıştır [2]. Modern tıpta cilt yağı, Malassezia mayası ve iltihap rol oynar. Kuru kepek ile yağlı kepek birbirinden ayrılmalıdır.

Kuba ve sa’fe

Kuba: Metinlerde pullu, kaşıntılı, yayılan ve bazen halka şeklindeki lezyonlar için kullanılmıştır. İbn-i Sina, koyu sevdavi maddeden oluşan kuba ile keskin safravi maddeden oluşan kubayı ayırır [2]. Bugün bazen vücut mantarı veya egzamayla eşleştirilir; ama sabit bir karşılığı yoktur.
Sa’fe: Saçlı deride ve yüzde pullu, kabuklu, bazen akıntılı lezyonlar. Kimileri onu favus ve saçlı deri mantarıyla, kimileri egzama ve seboreik dermatitle karşılaştırmıştır.

Rozase ve yüz kızarıklığı

Yüzün ortasında kalıcı kızarıklık, ateş basması, ince damarlar ve siyah noktasız sivilceler; bazen gözlerde yanmayla birlikte. Geleneksel yorumda sıcaklığa (dem ve safra) yakındır. Modern tıpta sıcak, sıcak banyo, sıcak içecek, alkol, acılı yemek, güneş ve stresle kötüleşen iltihabi bir damar hastalığıdır. İleri evrelerde burun kalınlaşabilir.

Diğer pullu hastalıklar

Pitiriyazis rozea: Büyük pembe bir plak, ardından gövdede çam ağacı düzeninde küçük oval plaklar; genellikle 6-8 haftada kendiliğinden iyileşir.
Liken planus: Bilek ve bacakta mor, düz ve çok kaşıntılı kabarıklıklar; bazen ağız içinde beyaz çizgiler. Mor renk tek başına sevdanın kanıtı değildir. Bazen hepatit C ile birliktedir.
İhtiyoz: Balık derisine benzeyen çok kuru ve pullu cilt; çoğu kez kalıtsaldır. Metinlerde soyulma kuruluğa ve sevdaya bağlanmıştır.
Keratozis pilaris (tavuk derisi): Kol ve uylukta kıl çevresinde küçük, sert kabarıklıklar. Geleneksel yorumda kuruluğa ve koyuluğa yakındır; modern tıpta zararsız bir boynuzlaşma bozukluğudur.
Şikak (cilt çatlağı): El, topuk ve dudak çatlakları. Hekimler bunu kuruluğa, soğuğa ve sevdaya bağlardı [2]. Derin topuk çatlağı diyabette ve tiroidin az çalışmasında daha sık görülür.
Nasır: Baskı yerinde cildin kalınlaşması. Çekirdekli nasır sert ve ağrılıdır; ayak tabanı siğilinden ayırt edilmelidir.

Otoimmün ve kabarcıklı hastalıklar

Lupus: Yanaklarda kelebek şeklinde kızarıklık, güneşe duyarlılık, ağız yarası, eklem ağrısı ve yorgunluk. Cilt lupusu pullu plaklar ve iz bırakabilir.
Dermatomiyozit: Göz kapaklarında mor-kırmızı renk, parmak eklemleri üzerinde kırmızı kabarıklıklar ve omuz ile uyluk kaslarında güçsüzlük. Bazen iç organ kanseriyle birliktedir.
Skleroderma: Parmak ve yüz cildinin sertleşmesi, kalınlaşması ve parlaması; soğukta parmakların beyazlaşıp morarmasıyla birlikte. Geleneksel yorumda sevdaya yakındır ve uzman incelemesi gerektirir.
Pemfigus ve pemfigoid: Ciltte ve ağızda ağrılı yaralar bırakan kırılgan veya gergin kabarcıklar. Araştırmacılar klasik metinlerdeki «sıcak yaralar» (kuruh-ı harre) ifadesini pemfigusa yakın bulmuştur [22]. Bu hastalıklar tehlikelidir ve acil uzman tedavisi gerektirir.
Kronik ürtiker ve anjiyoödem: 7. bölümde anlatılmıştır.

6. Cildin enfeksiyöz, paraziter ve bulaşıcı hastalıkları

Bu hastalıkların belirli bir mikrobik veya paraziter etkeni vardır. Hekimler her biri için bir mizaç zemini ve baskın hılt belirtmiştir; bu zemin bedenin genel tedbirinde hâlâ işe yarar.

Parazitler

Uyuz (cereb): Özellikle geceleri çok şiddetli kaşıntı; parmak aralarında, bilekte, belde, koltuk altında ve cinsel bölgede küçük kabarcıklar ve ince çizgiler; yakın çevredekiler de kaşınır. Hekimler onu sevdaya, tuzlu balgama veya yanmış safraya bağlardı [2,3]. Etkeni küçük Sarcoptes akarıdır ve yakın temasla bulaşır.
Bit: Kıllara yapışmış beyaz yumurtalarla birlikte baş veya vücut kaşıntısı. Hekimler bitin ortaya çıkmasını bozulmuş nemliliğe ve temizlik eksikliğine bağlardı [2]. Temasla ve ortak eşyalarla bulaşır.
Şark çıbanı (deri leyşmanyazı): Tatarcık sineği ısırmasından sonra küçük bir kabarıklık çıkar, yavaş yavaş kabuklu ve ağrısız bir yaraya dönüşür ve aylarca kalır. Metinlerde «Belh yarası» gibi adlarla geçer; hekimler onun için yerel ilaçlar, dağlama ve hacamat zikretmiştir [21]. Yaygın olduğu bölgelerde yüzde ve elde geç iyileşen her yara tahlil edilmelidir.
Gine kurdu: Klasik metinlerde ayrıntılı anlatılmıştır; ama bugün neredeyse kökü kazınmıştır.

Virüsler

Siğil: El, ayak ve yüzde sert, pürüzlü kabarıklıklar. Hekimler onu koyu sevdaya bağlardı [2]. Etkeni insan papilloma virüsüdür ve bulaşıcıdır. Ayak tabanı siğili nasırdan ayırt edilmelidir. Cinsel bölge siğili ayrıca incelenmelidir.
Molluskum: Ortası çukur, küçük, parlak, kubbe şeklinde kabarcıklar; çoğunlukla çocuklarda; viral, bulaşıcı ve genellikle kendi kendini sınırlar.
Uçuk: Dudak veya burun çevresinde ateş, stres, güneş ve âdetle tekrarlayan küçük, yanan kabarcıklar. Geleneksel yorumda hararete ve safraya bağlanır. Etkeni herpes virüsüdür.
Zona: Tek taraflı yanıcı ağrı ve birkaç gün sonra aynı sinir boyunca kuşak şeklinde kabarcıklar. Geleneksel yorumda yanmış safraya bağlanır. Klasik adlar burada tutarlı kullanılmamıştır: «nar-ı farisi»yi kimileri zona, kimileri yılancık, kimileri egzama saymış; «nemle» ise yayılan kabarcıklı lezyonlara denmiştir. Zona, suçiçeği virüsünün yeniden uyanmasıdır. Göze yakın veya bağışıklık zayıflığıyla birlikte olan zona acildir.
Çiçek, kızamık ve suçiçeği: Razi, «Çiçek ve Kızamık» risalesinde çiçeği kızamıktan ilk kez kesin olarak ayırmıştır. Çiçek bugün yeryüzünden silinmiştir. Kızamık ateş, öksürük ve göz yaşarmasıyla birlikte birleşen kırmızı döküntüler yapar. Suçiçeği ayrı bir hastalıktır ve farklı evrelerde kaşıntılı kabarcıklar yapar. Kızamık ve suçiçeği bulaşıcıdır ve aşıları vardır.

Bakteriler

İmpetigo: Çoğunlukla çocukların burun ve ağız çevresinde bal sarısı kabuklu yaralar veya kabarcıklar; çok bulaşıcıdır. Geleneksel yorumda safraya veya tuzlu balgama bağlanır.
Çıban ve şirpençe: İrin toplayan sıcak, kırmızı ve ağrılı kabarıklık; şirpençe birkaç ağızlı, birleşmiş çıbanlardır. Ahlat tıbbında deme ve safraya bağlanır [2]. Tekrarlayan çıbanlar diyabet incelemesi gerektirir.
Apse: Dokunun derininde irin birikmesi.
Hidradenitis süpürativa: Koltuk altı, kasık ve meme altında tekrarlayan çıbanlar ve irinli tüneller; basit sivilce değil, kronik iltihabi bir hastalıktır.
Yılancık ve selülit: Çoğunlukla bacakta, ateş ve titremeyle birlikte sıcak, ağrılı ve yayılan kızarıklık. Hekimler onu safralı ve sıcak kana bağlardı [2]. Acil müdahale gerektirir.
Dolama (tırnak kenarı enfeksiyonu): Tırnak kenarında şişlik, kızarıklık ve ağrı; bazen irinle.
Cüzzam: Hissi azalmış veya kaybolmuş soluk ya da kırmızı lekeler; sinirlerin kalınlaşması ve el-ayak güçsüzlüğüyle birlikte. Hekimler onu yanmış sevdaya bağlar ve en zor hastalıklardan sayardı [2,3]. Etkeni Mycobacterium leprae’dir.
Deri veremi ve sıraca: Metinlerdeki «hanazir» boyun bezlerinin şişmesidir; bugün çoğunlukla lenf bezi veremiyle eşleştirilir.
Frengi: Ağrısız ilk yara ve ardından avuç içi ve ayak tabanında kırmızı döküntüler; cinsel yolla bulaşan hastalıklardandır ve kan tahlili ister.

Mantarlar

Vücut, kasık ve ayak mantarı: Ortası daha açık, kenarı pullu, halka şeklinde kırmızı plaklar; kaşıntılıdır. Kasıkta ve ayak parmakları arasında nem ve terlemeyle artar.
Saçlı deri mantarı: Çocuklarda pullanma ve yer yer saç dökülmesi; bazen irinli şişlikle.
Tırnak mantarı: Sarı, kalın, kırılgan ve yatağından ayrılmış tırnak.
Kandida: Kıvrımlarda, meme altında, kasıkta ve bez bölgesinde parlak, nemli kızarıklık ve çevresinde küçük uydu döküntüler; diyabette ve antibiyotik kullanımında daha sıktır.
Pitiriyazis versikolor: Lekeler bölümünde anlatılmıştır.

Klasik metinlerde bu mantar lezyonlarının çoğu kuba ve sa’fe başlıkları altında, «tuzlu balgamın nemi ve kokuşması» sebebiyle incelenmiştir [2]; hekimlerin önerdiği gibi cildi kuru tutmak bugün de korunmanın esaslarındandır.

Isırıklar

Sivrisinek, tahtakurusu, pire ve örümcek ısırıkları çoğu kez sıra hâlinde veya küme şeklinde kaşıntılı kabarcıklar yapar. Yaygın şişlik, nefes darlığı veya yayılan yarayla birlikte olan ısırık acildir.

7. Kaşıntı, ürtiker, şişlik, morarma, yara ve cilt hasarları

Kaşıntı (hikke)

Hekimler kaşıntıyı hissin niteliğine ve eşlik eden lezyona göre ayırırdı [2,3]:

Sıcak ve yanıcı kaşıntı: safra veya keskin buharlar.
Kuru, yaygın, kronik ve pullanmalı kaşıntı: sevda veya kuruluk.
Nemli ve akıntılı kaşıntı: tuzlu balgam.

Modern tıpta kaşıntı çoğunlukla cilt kuruluğu, egzama, ürtiker, ısırık, uyuz ve mantardan olur. Ancak yaygın ve sürekli kaşıntı, özellikle görünür bir lezyon yokken, bazen iç hastalık belirtisidir: böbrek yetmezliği, safra yolu tıkanıklığı ve karaciğer hastalığı, tiroidin az veya fazla çalışması, demir eksikliği, diyabet, lenfoma ve bazı ilaçlar. Yaşlılardaki kaşıntı çoğu kez cilt kuruluğundandır. Şiddetli ve uzun süren ya da sarılık, kilo kaybı ve gece terlemesiyle birlikte olan kaşıntı tıbbi inceleme ister.

Ürtiker (şera) ve anjiyoödem (maşera)

Metinlerde «şera» ani, kırmızı ve kaşıntılı kabarıklıklar, «maşera» ise daha derin şişliklerdir. Karşılaştırmalı araştırmalar bunları sırasıyla ürtikere ve anjiyoödeme yakın bulmuştur; geceleyin ani kaşıntı ve ısıtıcı etkenlerin rolü benzerliklerindendir [19]. Hekimler şerayı çoğunlukla sıcak kana ve safraya, bazen de balgama bağlardı.

Modern tıpta ürtiker histamin salınmasından olur; sebepleri gıda veya ilaç alerjisi, enfeksiyon, sıcak, soğuk, basınç, stres ve tiroid hastalıklarıdır. 6 haftadan uzun süren ürtiker «kronik»tir ve çoğu kez belirgin bir sebebi yoktur. Dudak, dil veya boğazda şişme ya da nefes darlığı acildir.

Şişlik (evram)

Hekimler şişliği sıcaklığa, soğukluğa, ağrıya, sertliğe ve ortaya çıkış hızına göre tanırdı [1,2]:

Sıcak şişlik: kırmızı, sıcak ve ağrılı; kandan veya safradan.
Soğuk ve yumuşak şişlik: ağrısız ve parmakla basınca çukurlaşan; balgamdan.
Sert şişlik: sert ve az ağrılı; sevdadan. Hekimler sert ve büyüyen şişliği kanserden ayırırdı.
Yelli şişlik: yumuşak ve gergin, basınca geri dönen.

Modern tıpta iki bacaktaki şişlik uzun süre ayakta kalmaktan, toplardamar yetmezliğinden, ilaçlardan, kalp yetmezliğinden, böbrek hastalığından, karaciğer hastalığından, insülin direncinden veya tiroidin az çalışmasından olabilir. Göz çevresindeki şişlik alerji, uykusuzluk, böbrek veya tiroid hastalığındandır. Tek bacakta ani ve ağrılı şişlik (pıhtı ihtimali) veya nefes darlığıyla birlikte şişlik acildir.

Lenfödem ve fil hastalığı: Lenf akışının bozulmasından kol veya bacakta sert ve kalıcı şişlik; klasik metinlerde «dâü’l-fîl» bacağın ve ayağın aşırı kalınlaşmasına denirdi.

Morarma ve kanama lekeleri

Geleneksel yorumda morarma damarların doluluğuna veya gevşekliğine ve kanın niteliğine bağlanır. Modern tıpta sebepsiz veya tekrarlayan morarma ve basınca solmayan küçük kırmızı ya da mor lekeler; trombositlerin, pıhtılaşmanın, kan sulandırıcı ilaçların, C ve K vitamini eksikliğinin ve karaciğer hastalığının incelenmesini gerektirir. Ateşle birlikte kanama lekeleri acildir.

Yaralar (kuruh)

Hekimler yarayı maddenin niteliğine, organın beslenmesine ve «yeni et bitirme» gücüne göre ayırırdı: basit yara, irinli yara, kirli yara, yayılan ve yiyici yara ve kronik, geç iyileşen yara [2,4]. Modern tıpta:

Diyabetik ayak yarası: his kaybıyla birlikte, çoğu kez ayak tabanında; evde tedaviyle geciktirmeyin.
Toplardamar yarası: bacağın alt kısmında, şişlik ve cilt koyulaşmasıyla birlikte.
Atardamar yarası: ağrılı, parmaklarda ve topukta, soğuk cilt ve zayıf nabızla.
Yatak yarası: hareketsiz hastalarda baskı yerlerinde.
Kangren: dokunun kararması ve kötü koku; acildir.

Yanık, donma ve güneş hasarı

Yanık: Hekimler yanıkları derinliğe ve kabarcığa göre ayırmış, serinletici tedaviler ve özel merhemler yazmıştır. Geniş, derin; yüzde, elde, cinsel bölgede veya eklemlerde olan yanık ile kimyasal yanık acildir.
Donma: Şiddetli soğukta parmaklarda hissizlik, beyazlık, ardından kızarıklık ve kabarcık.
Raynaud fenomeni: Soğukta veya streste parmakların beyazlaşması, morarması ve sonra kızarması; bazen otoimmün hastalık belirtisi.
Güneş yanığı ve güneşe bağlı yaşlanma: Güneşten sonra kızarıklık ve ağrı; uzun vadede kırışıklık, leke ve kanser öncesi lezyonlar.

8. Benler, kitleler ve cilt kanserleri

Klasik metinlerde benlere «hîlân», cilt altındaki yumuşak kitlelere «sil’a», sert ve büyüyen şişliğe «seretan» (kanser) denmiştir. Hekimler koyuluğu ve sert kitleyi çoğunlukla koyu veya yanmış sevdaya bağlardı; Ahlat tıbbı metinleri üzerine bir derleme de sevdayı cilt habisliklerinin anahtar kavramı olarak görür [20].

İyi huylu kitleler

Sıradan ben: tek renk kahverengi, yuvarlak, düzgün sınırlı, 6 milimetreden küçük.
Et beni: boyun ve koltuk altında küçük sarkık kabarıklıklar; bazen insülin direnciyle birliktedir.
Seboreik keratoz: orta ve ileri yaşta, cilde yapışmış gibi duran pürüzlü yüzeyli kahverengi veya siyah kabarıklıklar; zararsızdır.
Lipom ve kist: yumuşak ve hareketli yağ kitlesi veya ortasında küçük bir deliği olan kist.
Hemanjiyom ve damarsal lekeler: kan damarlarından oluşan kırmızı lekeler veya kabarıklıklar.
Keloid: yaranın sınırlarını aşarak büyüyen ve kabaran yara izi.

Kanser öncesi lezyonlar

Aktinik keratoz: Yıllarca güneş görmüş yaşlıların yüzünde, kulağında ve el sırtında küçük, sert ve pullu plaklar. Tedavi edilmezse bazen kansere dönüşür.

Cilt kanserleri

Bazal hücreli karsinom (BCC): En sık görülen cilt kanseri; ince damarlı inci gibi bir kabarıklık veya iyileşmeyen bir yara. Yavaş büyür ve nadiren yayılır.
Skuamöz hücreli karsinom (SCC): Güneş gören bölgelerde veya eski yara izlerinde pullu, sert veya yaralı lezyon.
Melanom: Yeni çıkan veya değişen ben; cilt kanserlerinin yüzde 5’inden azını oluşturur, ama cilt kanserine bağlı ölümlerin çoğuna sebep olur [30].

Benler için ABCDE kuralı

A (asimetri): Benin iki yarısı birbirine benzemez.
B (sınır): Kenar düzensiz, çentikli veya silik.
C (renk): Birkaç renk veya düzensiz renk.
D (çap): 6 milimetreden büyük; ancak daha küçük melanomlar da görülür.
E (değişim): Boyutu, şekli veya rengi değişir ya da kaşıntı, kanama ve yara ortaya çıkar.

Bedendeki diğer benlerden farklı görünen ben de («çirkin ördek yavrusu») gösterilmelidir. Bu kural bir uyarı aracıdır, teşhis değildir.

Risk etkenleri

En önemli etken güneşin ve solaryum cihazlarının morötesi ışınlarıdır. Açık ten, çok sayıda ben, aile öyküsü, bağışıklık zayıflığı ve çocuklukta güneş yanığı riski artırır. Arsenik de bilinen bir risk etkenidir: Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı onu kesin kanserojen (Grup 1) sayar ve 2025 tarihli bir meta-analiz arsenik maruziyetinin cilt kanseri, özellikle melanom dışı kanserler riskini artırdığını göstermiştir [30,31]. Bu nokta, zırnıklı nure (hamam otu) konusunda önem taşır.

9. Saç, tırnak ve ter

Ahlat tıbbında saç ve tırnak, hıltların hazmından çıkan buharlarla beslenen bedenin «ekleri»dir; dolayısıyla nitelikleri mizacın, hazım gücünün ve bedenin beslenmesinin göstergesidir [1,2]. Modern tıp da saç ve tırnağı sürekli yenilenen, kana, besinlere ve hormonlara duyarlı dokular olarak görür.

Saç hastalıkları

Yaygın saç dökülmesi: Ateş, doğum, ameliyat, sıkı diyet, şiddetli stres veya tiroidin az çalışmasından 2-3 ay sonra ortaya çıkar ve genellikle geri gelir. Demir ve protein eksikliği de rol oynar.
Saçkıran (dâü’s-sa’leb): Bazen sakal ve kaşta da görülen yuvarlak, tamamen pürüzsüz kılsız alanlar. Otoimmün bir hastalıktır. Hekimler sebebi konusunda görüş ayrılığı içindeydi; onu kötü hılta, balgama veya bozulmuş kana bağlarlardı [2].
Dâü’l-hayye: «Yılanın deri değiştirmesi gibi» saçlı deride pullanmayla birlikte saç dökülmesi; bugün bazen saçlı deri mantarı veya şiddetli dermatit şekilleriyle karşılaştırılır.
Erkek ve kadın tipi saç dökülmesi: Ön tarafta ve tepede seyrelme; genetik ve hormonaldir. Kadınlarda sivilce ve tüylenmeyle birlikteyse polikistik overi düşündürür.
Çekmeye bağlı dökülme: Saçı sıkı bağlamaktan veya saç koparma alışkanlığından.
Tüylenme (hirsutizm): Kadınlarda çenede, üst dudakta, göğüste ve karında kalın kıllar; erkeklik hormonlarının incelenmesini gerektirir.
Saçın erken beyazlaması (şeyb): Hekimler onu balgamın ve soğukluğun baskınlığının ve doğal hararetin zayıflığının belirtisi sayardı [1,2]. Modern tıpta çoğunlukla genetiktir; B12 vitamini eksikliği, tiroid hastalığı ve sigara da rol oynar.
Saçta kırılma ve uç ayrılması: Kuruluk, fazla ısı, boya ve kimyasallar, demir eksikliği ve tiroidin az çalışmasından.

Ayrıntılar için «Saç: Başın Tacı» yazımızı okuyabilirsiniz.

Tırnak belirtileri

Soluk tırnak: Mizaç okuması: soğukluk ve kan zayıflığı. Modern tıp: kansızlık.
Mor tırnak: Modern tıp: oksijen azlığı, soğuk.
Kaşık tırnak: Mizaç okuması: kuruluk. Modern tıp: demir eksikliği.
Kırılgan ve katman katman ayrılan tırnak: Mizaç okuması: kuruluk ve sevda. Modern tıp: kuruluk, tiroidin az çalışması, su ve deterjan.
Tırnak yüzeyinde küçük çukurcuklar: Modern tıp: sedef hastalığı, saçkıran.
Sarı ve kalın tırnak: Mizaç okuması: balgam ve nemlilik. Modern tıp: tırnak mantarı, sedef hastalığı.
Enine çizgiler: Modern tıp: geçen aylarda ağır hastalık veya yüksek ateş.
Genişleyen boyuna koyu çizgi: Mizaç okuması: sevda. Modern tıp: tırnak melanomu dışlanmalıdır.
Tırnak altında ince kanama çizgileri: Modern tıp: darbe; bazen kalp kapağı enfeksiyonu.
Tırnak yatağının büyük kısmının beyaz olması: Modern tıp: karaciğer veya böbrek hastalığı.
Parmakta çomaklaşma: Modern tıp: kronik akciğer veya kalp hastalığı.

Mizaç okumasının verilmediği yerlerde klasik metinlerin o belirti için belirli bir yorumu yoktur.

Ter ve vücut kokusu

Aşırı terleme: Hekimler onu nemliliğin, hararetin veya kuvvet zayıflığının belirtisi sayardı [1,2]. Modern tıpta avuç içi, ayak ve koltuk altının aşırı terlemesi (birincil hiperhidroz) genellikle gençlikte başlar; yeni ve yaygın terleme tiroidin, şekerin, enfeksiyonun ve ilaçların incelenmesini gerektirir.
Az terleme: Bazı sinir ve cilt hastalıklarında ve bazı ilaçlarla; sıcak çarpması riskini artırır.
Ter kokusu: Terin cilt bakterilerince parçalanmasındandır; vücut kokusunun aniden değişmesi metabolik bir hastalığın belirtisi olabilir (2. bölüm).
Isilik: 3. bölümde anlatılmıştır.

10. Uyarı belirtileri ve acil durumlar

Göz ardı edilmemesi gereken on belirti

Bunlar inceleme için ipucudur, kesin teşhis değildir:

Ciltte ve göz akında yeni sarılık: karaciğer, safra yolları ve kan incelemesi.
Ciltte, avuç içinde ve göz kapağının iç yüzünde olağandışı solukluk: kansızlık incelemesi.
Boyun, koltuk altı ve kasıkta kadifemsi koyulaşma: şeker ve insülin direnci incelemesi.
Yorgunluk, kabızlık, üşüme ve saç dökülmesiyle birlikte şiddetli kuruluk: tiroid incelemesi.
Tüylenme ve adet düzensizliğiyle birlikte dirençli sivilce: polikistik over ve hormon incelemesi.
Soğukta parmakların beyazlaşıp morarması: Raynaud fenomeni ve otoimmün hastalık incelemesi.
Belirgin sebebi olmayan şiddetli ve uzun süreli kaşıntı: karaciğer, böbrek, tiroid ve kan incelemesi.
Değişen ben veya leke ya da ciltte iyileşmeyen yara: cilt hastalıkları uzmanı muayenesi.
Bacaklarda veya göz çevresinde yeni şişlik: kalp, böbrek, karaciğer, toplardamar ve ilaç incelemesi.
Hissiz leke veya ayakta geç iyileşen yara: diyabet, dolaşım ve cüzzam incelemesi.

Acil durumlar

Bu durumlarda mizaç teşhisi aramayın, hemen acile başvurun:

Tek bacakta ani ve ağrılı şişlik veya nefes darlığıyla birlikte şişlik.
Bir kol veya bacakta ani soğukluk, solukluk ve ağrı.
Nefes darlığıyla birlikte dudak ve dilde ani morarma.
Dudak, dil veya boğazda şişme ya da nefes darlığıyla birlikte ürtiker.
Ateş ve titremeyle birlikte sıcak ve yayılan kızarıklık.
Ateş veya genel durum bozukluğuyla birlikte cilt altında küçük kanama noktaları.
Özellikle bir ilaç kullanımından sonra, ağız ve göz yaralarıyla birlikte yaygın kabarcıklar ve cildin soyulması.
Göze yakın zona.
Karın ağrısı, ateş veya koyu idrarla birlikte yeni sarılık.
Geniş veya derin yanık ya da tüy dökücü, nure veya herhangi bir yerel ürün kullanımından sonra yanık ve kabarcık.

Sonuç

Cilt, Ahlat tıbbında mizacın ve hıltların; modern tıpta hormonların, bağışıklığın ve iç organ sağlığının aynasıdır. Bu iki bakış birçok yerde örtüşür: ikisi de cilt sağlığında hazmın ve karaciğerin, uykunun, stresin ve gıdanın rolünü vurgular.

Cildi okumak; rengi, ısıyı, nemi, dokuyu, saçı, tırnağı ve kişinin genel hâlini yan yana koymakla tamamlanan bir sanattır. Hiçbir belirti tek başına kesin hüküm değildir; uyarı belirtileri muayene ve tahlille sonuçlanmalıdır. Bu hastalıkların Ahlat tıbbı ve modern tıbbın bütün yöntemleriyle tedavisi ikinci yazıda anlatılmıştır.

Cildiniz ne söylüyor? Sonraki adımınız

Her insanın mizacı farklıdır; bu yüzden birine yarayan tedbir bir başkasına zarar verebilir. Her şeyden önce mizacınızı tanıyın ve sağlığın altı esasını (hava, yeme-içme, hareket ve dinlenme, uyku ve uyanıklık, ruh hâlleri, boşaltım ve tutma) mizacınıza göre düzenleyin.

Şu belirtileriniz varsa (ve 10. bölümdeki acil belirtiler yoksa):

Tekrarlayan veya dirençli sivilceler, leke ve melazma, kuru ve pullu cilt, kronik kaşıntı
Çok yağlı veya çok kuru cilt, ciltte koyulaşma ve matlık, şişlik ve ödem
Saç dökülmesi, kepek, tırnak kırılması, aşırı terleme veya vücut kokusu
Sık tekrarlayan egzama, sedef veya ürtiker

Şu beş adımı atın:

Ücretsiz mizaç testi: 16 soru, yaklaşık 2 dakika, sonuç hemen ekranda: Dr Kalan ücretsiz testler. Ardından denge testi ile bedeninizde şu anda hangi hıltın baskın olduğunu görün.
Mizacınıza özel beslenme rehberini edinin: İnsan Mizaçları ve Sağlıklı Beslenme kitabı hangi gıdaların cildinizi yatıştırdığını, hangilerinin bozduğunu gösterir.
«Bedenin İşaretleri» online eğitimine göz atın: Renkten, ısıdan, nemden, saçtan, tırnaktan ve nabızdan mizacı ve bedenin hâlini okumayı öğrenin; 20 video, 2 canlı soru-cevap oturumu ve süresiz erişim: Bedenin İşaretleri Online Eğitimi.
Doğal ürünlere bakın: Doğal yağlar, kişisel bakım ve cilt bakımı ile bütün Dr. Kalan Natural ürünleri.
Gerekirse danışmanlık alın: Mizacınızın ayrıntılı değerlendirilmesi ve kişisel program için Dr. Kalan ile görüşün: eğitim ve danışmanlık veya WhatsApp +90 552 852 10 00 (Ankara ofisi).

Cilt hastalıklarının tedavi yöntemlerini öğrenmek için bu dizinin ikinci yazısını, «Ahlat Tıbbında ve Modern Tıpta Cilt Hastalıklarının Tedavisi» başlıklı yazıyı okuyun.

Kaynaklar

Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 1: Kulliyat (temperament, humours and their signs). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 4: swellings and eruptions (awram wa buthur), skin diseases and adornment (zina): hair, skin colour and nails. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
Razi MZ (Rhazes). Al-Hawi fi al-Tibb. Chapters on skin diseases, eruptions, itch, smallpox and measles. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2002.
Majusi Ahvazi AA. Kamil al-Sina’a al-Tibbiyya. Chapters on skin diseases and ulcers.
Jorjani SE. Zakhireh-ye Kharazmshahi. Signs of temperament, skin and external diseases. Qom: Ehya-e Teb-e Tabiee; 2012.
Aghili Khorasani MH. Kholasat al-Hekmah. Qom: Esmailian; 2006.
Aghili Khorasani MH. Makhzan al-Advieh. Tehran: Sanaee; 2004.
Chashti MA (Hakim Azam Khan). Exir-e Azam. Tehran: Research Institute for Islamic and Complementary Medicine; 2008.
Arzani MA. Tebb-e Akbar. Qom: Jalal al-Din; 2008.
Shirbeigi L, Oveidzadeh L, Jafari Z, Motahari Fard MS, Mansouri P. A review of acne etiology and treatment in Iranian traditional medicine. J Skin Stem Cell. 2016;3(1):e39133. doi:10.5812/jssc.39133
Shakiba R, Minaii B, Aliasl J, Shakiba M, Ghods R. Herbal remedies for acne vulgaris from the viewpoint of Persian medicine. Iran J Public Health. 2020;49(5). PMC7475631
Mojtabaee M, Mokaberinejad R, Adhami S, Mansouri P, Rahbar M. Nutritional advice for patients with melasma in Iranian traditional medicine. J Skin Stem Cell. 2016;3(1):e42722. doi:10.5812/jssc.42722
Mahjour M, Noras MR, Khoushabi A, Salar R, et al. The role of digestive disorders in melasma. Tradit Integr Med. 2018.
Vitiligo from the viewpoint of Iranian traditional medicine [in Persian]. Dermatology and Cosmetic. 2017;8(2).
A different approach to the concept of baras in Iranian traditional medicine [in Persian]. Research Center for Traditional Medicine and History of Medicine, Shiraz University of Medical Sciences.
Mohammadian Rasanan F, Mohammadi Kenari H, Ghassemi M, Jabbari Sabbagh A, Aliasl J, Ghobadi A. Non-pharmacological treatments of psoriasis in Persian medicine: a narrative review. J Pharmacopuncture. 2022;25(1):1-6. doi:10.3831/KPI.2022.25.1.1
Mansouri P, Khademi A, Pahlevan D, et al. Review of medicinal remedies on hand eczema based on Iranian traditional medicine. Iran J Public Health. 2016;45(8):986-96.
Marzban Z, Saghebi R, Rezghi M. Pharmacological management of eczema in Avicenna’s Canon of Medicine. Tarikh-i Pizishki (Medical History). 2025;17:e25.
Urticaria (shara) and angioedema (mashara) from the viewpoint of Iranian traditional medicine [in Persian]. J Islamic and Iranian Traditional Medicine. 2017.
Iranzad Asl M, Mansouri P, Kamalinejad M, Gorji N. A review of the terminology, aetiology and treatment of skin malignancies in ancient Iranian medicine [in Persian]. 2019;19(73):27-36.
Parvizi MM, Zare F, Handjani F, Nimrouzi M, Zarshenas MM. Overview of herbal and traditional remedies in the treatment of cutaneous leishmaniasis based on Traditional Persian Medicine. Dermatol Ther. 2020;33(4):e13566. doi:10.1111/dth.13566
Atarzadeh F, Jaladat AM, Daneshfard B, Dastgheib L, Kamalinejad M, Amin G. A review on botanicals with wound healing activity for pemphigus vulgaris: perspective of traditional Persian medicine and conventional medicine. Avicenna J Phytomed. 2017;7(6):486-94.
Bolognia JL, Schaffer JV, Cerroni L. Dermatology. 4th ed. Philadelphia: Elsevier; 2018.
Kang S, Amagai M, Bruckner AL, et al. Fitzpatrick’s Dermatology. 9th ed. New York: McGraw-Hill; 2019.
James WD, Elston DM, Treat JR, Rosenbach MA, Neuhaus IM. Andrews’ Diseases of the Skin: Clinical Dermatology. 13th ed. Philadelphia: Elsevier; 2019.
Grice EA, Segre JA. The skin microbiome. Nat Rev Microbiol. 2011;9(4):244-53.
Bowe WP, Logan AC. Acne vulgaris, probiotics and the gut-brain-skin axis: back to the future? Gut Pathog. 2011;3(1):1.
DermNet. Skin signs of systemic disease; pigmentation, inflammatory and infectious skin conditions. dermnetnz.org
World Health Organization. Leprosy (Hansen’s disease): fact sheet. Geneva: WHO.
He L, Wei M, Yang Q, Huang Y, Wei Z. Arsenic exposure and risk of skin cancer (melanoma and non-melanoma): a systematic review and meta-analysis. An Bras Dermatol. 2025;100:501161. doi:10.1016/j.abd.2025.501161
Andreikos DA, et al. Arsenic and skin cancer: mechanisms and clinical evidence. Int J Mol Med. 2026;58:222. doi:10.3892/ijmm.2026.5893
Gholizadeh Kalan F, Bayrami F. İnsan Mizaçları ve Sağlıklı Beslenme. İzmir: Memento Mori Yayınları; 2024.
Gholizadeh Kalan F. Sağlığın 6 Altın Kuralı. Ankara: Dr Kalan Natural; 2022.
Gholizadeh Kalan F. Mizacın Sırları. Ankara: Dr Kalan Natural; 2026.
Gholizadeh Kalan F. Alâim ve Delâil. drkalan.com

Bilgilendirme

Bu yazı, geleneksel tıp kaynaklarına ve genel sağlık bilgisine dayanan bilgilendirme amaçlı bir içeriktir. Tıbbi teşhis, tedavi veya reçete niteliği taşımaz; hekim muayenesinin yerine geçmez. Şikâyetiniz varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız, hamileyseniz veya çocuğunuz için değerlendiriyorsanız, uygulamaya başlamadan önce hekiminize danışın. Bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşebilir.