Ahlat Tıbbında ve Modern Tıpta Cilt Hastalıklarının Tedavisi

Farzollah Gholizadeh

Giriş

Ahlat tıbbında cilt hastalığı, «cildin hastalığı» olmaktan çok, içerideki mizaç bozukluğunun veya hıltların fazlalığının ve bozulmasının dışarıdaki belirtisidir; bu yüzden kalıcı tedavi içeriden başlar ve dışarıya ulaşır. Bu ekolde tedavinin sırası bellidir: önce yaşamın altı zorunlu esasının (sitte-i zaruriye) ve gıdanın tedbiri, sonra hıltları yapan ve süzen organların düzeltilmesi, ardından hastalık yapan maddenin pişirilmesi (nuzc) ve dışarı atılması (istifrağ), bütün bunların yanında da hastalığın evresine göre ölçülü yerel tedavi [1,2,5,7,11].

Bu yazı iki bölümlük bir dizinin ikinci kısmıdır. Cildin mizacının tanınması ve hastalıklarının teşhisi ilk yazıda, «Cilt: Mizacın ve İç Dünyanın Aynası» başlığında anlatılmıştır; burada doğal ve geleneksel tedaviyi ele alıyor, modern araştırmaların Ahlat tıbbının bir öğretisini doğruladığı yerlere işaret ediyoruz.

Bu yazıda ilaçların ve bitkilerin kullanım miktarı verilmemiştir; çünkü doğru miktar mizaca, yaşa, mevsime, beden gücüne ve eşlik eden hastalıklara bağlıdır ve onu tedavi eden kişi belirlemelidir.

1. Temeller: Ahlat tıbbının gözüyle cilt

Cilt: dördüncü hazmın yeri ve artıkların atılım yolu

Hekimler gıdanın hazmını dört aşamada görürdü: birinci hazım midede (keylusun oluşması), ikinci hazım karaciğerde (dört hıltın oluşması), üçüncü hazım damarlarda ve dördüncü hazım organların kendisinde; her organ gıdasını kandan alır ve kendine benzetir [1,7]. Cilt de dördüncü hazımda beslenir; dolayısıyla ona ulaşan kan saf ve mutedil değilse ya da cildin kendi gücü zayıfsa, artıklar onda kalır.

Öte yandan cilt, doğal atılım yollarından biridir: ter, cilt kiri, kıl ve tırnak dördüncü hazmın artıklarıdır. Tabiat (bedeni yöneten güç) artık maddeyi şerefli organlardan uzaklaştırdığında onu bedenin yüzeyine doğru iter. Bu yüzden birçok sivilce, kaşıntı ve pullanma aslında tabiatın maddeyi dışarı atma çabasıdır; yalnızca bu yolu kapatan tedavi maddeyi içeri geri gönderir [1,2].

Bir organda hastalığın oluşmasının üç şartı

İbn-i Sina’nın ifadesiyle, maddenin bir organa yerleşmesi için üç şey gerekir: maddenin fazlalığı veya bozulması, onu iten organın gücü ve onu kabul eden organın zayıflığı [1]. Tam tedavi üçünü de gözetir: maddeyi azaltır ve düzeltir, yolu ve gönderen organı (örneğin karaciğer veya dalak) tedavi eder ve cildi maddeyi kabul etmeyecek şekilde güçlendirir.

Sade su-i mizaç ve maddi su-i mizaç

Cilt hastalığı, hiçbir hılt birikmeden yalnızca niteliğin değişmesinden olabilir (sade su-i mizaç); soğuk rüzgârdan cildin kuruması veya güneşten kızarması gibi. Ya da hılt maddesiyle birlikte olabilir (maddi su-i mizaç); irinli sivilceler, melazma ve akıntılı egzama gibi. Sade türde niteliği zıddıyla dengelemek yeterlidir, atılıma gerek yoktur; maddi türde ise madde dışarı çıkmadıkça denge kalıcı olmaz [1,8].

Doğal hıltlar ve yanmış hıltlar

Dört hıltın her biri (kan, balgam, safra ve sevda) ciltte hastalık yapabilir. Ancak uyuz, kuba, şiddetli kaşıntı, sedef ve cüzzam gibi kronik, zor ve pullu hastalıklarda hekimler daha çok «gayritabii sevda»dan söz etmiştir: kanın, safranın veya balgamın yanmasından (ihtirak) oluşan keskin ve yiyici sevda [1,2,8]. Bu ayrım tedavide çok önemlidir: doğal sevda soğuk ve kurudur, ama yanmış sevda içinde sıcaklığın kalıntısını taşır; bu yüzden onu çok sıcak ilaçlarla tedavi etmek hatadır; nemlendirme, harareti dengeleme ve yumuşak bir arındırma gerektirir.

Safranın balgamla karışmasından oluşan «tuzlu balgam» da kaşıntının, uyuzun ve akıntılı lezyonların yaygın sebeplerinden sayılmıştır [1,2].

2. Ahlat tıbbında tedavinin temel kuralları

• Zıddıyla ve sapma ölçüsünde tedavi: Her su-i mizaç zıt nitelikle tedavi edilir: sıcaklık soğuklukla, kuruluk nemlilikle ve tersi. Ancak zıt ilacın şiddeti hastalığın şiddetine denk olmalıdır; gereğinden fazla soğutmak yeni bir su-i mizaç yaratır [1].
• Yumuşaktan serte doğru sıra: Tedbir ve gıdayla tedavi mümkünken ilaca gitmeyin; basit (müfret) ilaç yetiyorken bileşik (mürekkep) ilaca gitmeyin; fasd ve hacamat gibi el işlemlerini gerektiği yere saklayın [1,7].
• Belirtiden önce sebebin tedavisi: Sivilce hazım zayıflığından veya karaciğer tıkanıklığından geliyorsa, o düzelmedikçe yerel ilaç yalnızca yüzeyi yatıştırır ve madde yeniden oluşur.
• Sadeyi maddiden ayırmak: Sade su-i mizaç yalnızca dengeleme ister; maddi su-i mizaç önce maddenin pişirilip atılmasını, sonra dengelemeyi.
• Atılımdan önce nuzc: Koyu ve yapışkan madde önce pişirilip çıkmaya hazırlanmalı, sonra atılmalıdır. İnce madde, özellikle safra, fazla nuzc gerektirmez (5. bölüm).
• Organdan önce bütün bedenin arındırılması: Beden hıltla doluysa (imtila) önce bütün beden arındırılır, sonra hasta organa geçilir; yoksa yerel ilaç organa yeni madde çeker [1].
• Maddeyi içeri geri göndermeyin: Tabiat maddeyi cilde doğru iterken (yaygın sivilcelerin başlangıcında veya ateş sonrası döküntüde olduğu gibi) güçlü engelleyici (radi’) ilaçlarla ve şiddetli soğutmayla onu içeriye, şerefli organlara doğru geri çevirmemek gerekir. Radi’ yalnızca yerel şişliklerin başlangıcında ve beden arındırıldıktan sonra kullanılır [1,2].
• En yakın ve en doğal yoldan: Maddeyi ona en yakın ve tabiatın meylettiği yoldan çıkarın. Madde bir organa dökülmekteyse karşı yöne çekilir [1].
• Ortak organın tedavisi: Cilt karaciğer, dalak, mide veya rahim gibi başka bir organ yüzünden hastalanmışsa, o organın tedavisi cilt tedavisinin asli parçasıdır (4. bölüm).

İstifrağın (atılımın) şartları

İbn-i Sina her atılımdan önce şunların tartılmasını gerekli görür [1]:

• İmtila: Gerçekten fazla madde var mı? İmtila yokken atılım bedeni zayıflatır.
• Kuvvet: Güçsüz beden atılıma dayanamaz.
• Mizaç: Çok sıcak ve kuru veya çok soğuk mizaç şiddetli atılımı kaldırmaz.
• Uygun belirtiler: Aynı hıltın baskınlığına ait belirtilerin bulunması.
• Beden yapısı: Zayıf ve kuru beden daha az, etli ve nemli beden daha çok dayanır.
• Yaş: Çocukluk ve yaşlılık engelleyici veya sınırlayıcıdır.
• Mevsim ve hava: Şiddetli sıcak ve şiddetli soğuk güçlü atılım için uygun zaman değildir; ilkbahar ve sonbahar arınmanın olağan mevsimleridir.
• Yer, meslek ve alışkanlık: Kişinin yaşam biçimi ve atılıma alışkanlığı onun türünü ve şiddetini belirler.

Bu şartlar, Ahlat tıbbında atılımın herkese aynı reçete değil, hesaplı ve kişiye özel bir iş olduğunu gösterir.

3. Birinci adım: sitte-i zaruriye ve gıda tedbiri

Hekimler korunmayı ve tedaviyi altı zorunlu esasa dayandırırdı: hava; yeme ve içme; bedenin hareketi ve dinlenmesi; ruhun hareketi ve dinlenmesi; uyku ve uyanıklık; tutma ve boşaltma [1,7]. Cildin tedavisi de bu altı esastan başlar.

1) Hava ve çevre

• Sıcak ve safravi cilt sıcaktan, sert güneşten ve kuru havadan kötüleşir; ılıman, nemli hava ve gölge ister.
• Soğuk ve balgamî cilt soğuk, nemli havada ve güneş görmeyen yerde ağırlaşır; sıcağa ve kuruya meyilli ılıman hava ve iyi havalandırma ister.
• Sevdavi ve kuru cilt soğuk ve kuru havada çatlar; ılıman sıcaklığa ve neme ihtiyaç duyar.
• Sedef gibi pullu hastalıklarda hekimler kuruluğu artıran şiddetli sıcaktan ve soğuktan sakındırırdı [18].
• Mevsim geçişleri, özellikle ilkbahar (kanın kaynaması) ve sonbahar (sevdanın artması), birçok cilt hastalığının alevlendiği zamandır ve mevsimden önce tedbir gerektirir.
• Lekelerde, melazmada, rozasede, lupusta ve vitiligoda uygun örtünme ve sert güneşten sakınma şarttır.

2) Yeme ve içme

Mide ve karaciğer hıltların kaynağıdır; gıdanın düzeltilmesi cilt hastalıklarının ilk tedavisidir [1,15-17]. Ahlat tıbbında ölçü, gıdanın «iyi veya kötü» olması değil; kişinin mizacına, mevsime, miktara ve yeme zamanına uygunluğudur.

Genel kurallar:

• Gerçekten acıkmadan ve önceki yemek hazmedilmeden yemek ile fazla yemek, hazmın bozulmasının temelidir.
• Bir öğünde bağdaşmayan gıdalar (hekimlerin baras ve behaka zemin hazırladığını söylediği balıkla süt gibi) ve yemekle birlikte bol soğuk su içmek hazmı bozar.
• Bayat, zor hazmedilen ve işlenmiş gıda kötü hılt üretir.

Safravi tablo (sıcak ve kırmızı sivilceler, yanıcı kaşıntı, rozase, kırmızı ürtiker): acılı ve baharatlı, kızartılmış, çok tatlı ve çok yağlı gıdaları, balı ve hurmayı azaltmak; kabak, marul, ıspanak, salatalık, erik, mayhoş nar, koruk suyu, maş fasulyesi ve arpa gibi soğuk, nemli ve hafif gıdalardan yararlanmak [15].

Demevi tablo (kanlı ve iltihaplı sivilceler, dağınık kızarıklık, çıban): bol kırmızı et, tatlı, hurma ve fazla üzüm gibi kan yapıcı gıdaları azaltmak; sumak, koruk suyu ve nar gibi hafif ekşilerden ve serinletici sebzelerden yararlanmak. Bu tabloda az yemek başlı başına tedavidir.

Balgamî tablo (beyaz ve şiş sivilceler, soğuk ödem, beyaz behak, yağlı ve mat cilt): ağır süt ürünlerini, bol beyaz pirinç ve ekmeği, soğuk ve yumuşak gıdaları, fazla sulu meyveyi ve soğuk suyu azaltmak; sıcak, kuru ve hafif gıdalardan, zencefil, tarçın, kimyon ve ajvan gibi hafif baharatlardan yararlanmak ve daha çok hareket etmek.

Sevdavi tablo (melazma, sedef, kuru egzama, kronik kaşıntı, siğil): dana ve av eti, mercimek, patlıcan, lahana, eski peynir, tuzlu balık, konserve ve sucuk-sosis gibi sevda yapıcı gıdaları, fazla turşu ve sirkeyi azaltmak; arpa çorbası, et suyu, kuzu ve tavuk eti, zeytinyağı ve badem yağı, kuru üzüm, incir ve hünnap gibi sıcak, nemli ve kolay hazmedilen gıdalardan yararlanmak [17]. Sevda yanmış türdense (yanma, sıcak kaşıntı ve susuzlukla birlikte) gıda sıcak değil, nemli ve soğuğa meyilli olmalıdır.

Modern tıpta: Aknede şekeri ve rafine karbonhidratı az diyet bazı çalışmalarda yararlı bulunmuş; fazla süt, özellikle yağsız süt tüketimi akneyle ilişkilendirilmiştir [30,31]. Sedefte ve akantozis nigrikansta kilo vermek; saç dökülmesinde ve bazı cilt hastalıklarında demir, çinko, D vitamini ve B12 eksikliğinin giderilmesi yararlıdır; ancak eksikliği olmayan kişide fazla takviye cildi düzeltmez.

Bağırsak-cilt ekseni: Modern tıp sindirim ile cilt arasındaki bağa «bağırsak-cilt ekseni» der: bağırsak bakterilerinin bozulması bedendeki iltihabı artırabilir ve aknede, egzamada ve sedefte rol oynayabilir [33]. Bu, hekimlerin «hazmın bozulması» ile açıkladığı şeyin ta kendisidir. Probiyotiklerle ilgili kanıtlar umut verici, ama henüz sınırlıdır. Cildin de asit tabakasını koruyan kendi mikrobiyomu vardır; güçlü temizleyicilerle fazla yıkamak ona zarar verir [32].

3) Bedenin hareketi ve dinlenmesi

Ölçülü egzersiz doğal harareti uyandırır, artıkları dağıtır ve cildin kan dolaşımını iyileştirir. Hareketten en çok balgamî kişi yararlanır; safravi kişi ve rozasesi olan sıcakta ağır egzersizden kaçınmalı, sevdavi kişi ise hafif ve yumuşak egzersizi daha iyi kaldırır. Hekimler egzersizi dolu mideyle değil, yemekten önce ve artıklar atıldıktan sonra önerirdi.

4) Ruhun hareketi ve dinlenmesi

Ahlat tıbbında öfke harareti tutuşturur ve safrayı artırır; üzüntü, endişe ve fazla düşünmek bedeni kurutur ve sevdayı artırır; korku soğukluk getirir. Ölçülü sevinç doğal harareti güçlendirir. Modern tıpta da stres, kortizol ve cildin sinirleri yoluyla akneyi, egzamayı, sedefi, ürtikeri, saçkıranı ve uçuğu alevlendirir. Gevşeme, derin nefes, zikir ve dua, doğada vakit geçirmek ve gerektiğinde psikoterapi cilt tedavisinin bir parçasıdır.

5) Uyku ve uyanıklık

Fazla uyanıklık bedeni kurutur ve ısıtır, sevdayı ve hıltların yanmasını artırır; fazla uyku, özellikle gündüz uykusu, nemi ve balgamı artırır [1]. Bu yüzden sevdavi ve safravi kişinin yeterli gece uykusuna özel ihtiyacı vardır; balgamî kişi fazla uykudan ve yemekten sonra uyumaktan kaçınmalıdır. Modern tıpta uykusuzluk cildin onarımını yavaşlatır ve iltihabı artırır.

6) Tutma ve boşaltma

Doğal artıkların düzenli atılması, yani dışkılama, idrar, ter ve kadınlarda düzenli âdet, cilt sağlığının şartıdır. Kabızlık, özellikle melazmada, sevdavi sivilcelerde ve sedefte hekimlerin vurguladığı bir konudur [17,18]. Yeterli su, lif, erik, incir ve kuru üzüm bu konuda yardımcı olur. Tedavi amaçlı atılımlar 5. bölümdedir.

4. İkinci adım: hıltları yapan ve süzen organların düzeltilmesi

Hekimler, kötü hıltı yapan veya onu süzmesi gereken organ düzeltilmedikçe cilt hastalığının her tedaviden sonra geri döndüğünü söylerdi [1,15]. Bu yüzden atılımdan önce ve onunla birlikte bu organlarla ilgilenilir. İlaç seçimi yalnızca hastalığın adına değil, o organın kendi mizacına bağlıdır.

Mide: birinci hazım

Mide hazmının zayıflığı ham keylus üretir; ondan sonraki bütün hıltlar da kusurlu olur. Soğuk ve nemli midenin zayıflığı ajvan, kimyon, rezene, damla sakızı ve zencefil gibi sıcak güçlendiricilerle; midenin sıcaklığı ve iltihabı ise gül, sandal, ayva marmelatı ve sade sirkencübin gibi soğuk ve kabız güçlendiricilerle düzeltilir.

Karaciğer: kanın kaynağı

Sıcak karaciğer kanı yakar, safra ve yanmış sevda üretir; soğuk karaciğer ince ve balgamlı kan üretir; karaciğer tıkanıklığı (südde) ise kanın süzülmesini bozar. Sıcak ve iltihaplı karaciğer için hindiba, hünnap, kadın tuzluğu ve koruk suyu gibi soğuk ve açıcı ilaçlar; soğuk karaciğer için pelin, gafis ve asarun gibi sıcak ve açıcı ilaçlar; tıkanıklığı açmak için de mizaca göre şahtere ve ravent metinlerde sıkça geçer [9,12,14,15].

Dalak: sevdanın yeri

Ahlat tıbbında dalak doğal sevdayı kandan çeker ve saklar. Dalak zayıf veya tıkalıysa sevda kanda kalır, cilde ulaşır ve melazma, koyu lekeler, siyah behak, kuba ve kronik kaşıntı yapar [1,12,13]. Dalağın, mizaca göre kebere kökü kabuğu, pelin, karabaş otu ve tohumlu sirkencübin gibi ilaçlarla düzeltilmesi, sevdavi cilt hastalıklarının tedavisinde merkezî bir yer tutar.

Safra kesesi

Safra kesesi fazla safrayı kandan alır ve bağırsağa döker. Bu iş bozulursa safra kanda kalır; yanıcı kaşıntı, sarılık ve sıcak sivilceler yapar. Bu durumda karaciğer sıcaklığının dengelenmesi, yolların açılması ve hafif safra söktürücü müshiller kullanılır.

Kadınlarda rahim ve âdet

Hekimler âdet kanının tutulmasını veya azlığını melazmanın, çene ve yüz sivilcelerinin ve bazen tüylenmenin önemli sebeplerinden sayardı [12,13,17]. Âdetin tedbirle ve ilaçla, hekim gözetiminde düzenlenmesi bu hastalıkların tedavisinin bir parçasıdır. Modern tıpta da bu hastalıkların birçoğu hormonlarla ve polikistik overle bağlantılıdır.

Modern tıpta

Kabızlığın, reflü ve gastritin, karaciğer yağlanmasının, diyabetin ve tiroid az çalışmasının tedavisi birçok cilt hastalığını etkiler. Bazı Ahlat tıbbı araştırmacıları melazmada sindirim bozukluklarının rolünü vurgulamıştır [38]. Kaşıntının karaciğer ve safra yolu hastalıklarıyla, leke ve cilt kuruluğunun tiroid az çalışmasıyla bağı bugün iyi bilinmektedir.

5. Üçüncü adım: nuzc ve istifrağ

Nuzc: maddenin hazırlanması

Koyu, yapışkan veya kuru madde «pişmedikçe» müshille dışarı çıkmaz; nuzcdan önce müshil vermek kuvveti götürür ve maddeyi organlara daha çok dağıtır [1,8,11]. Nuzc, maddeyi atılması kolay bir kıvama getirmektir: koyuyu inceltmek, yapışkanı çözmek, kuruyu yumuşatmak. Bu yüzden her hıltın münzici (pişiricisi) farklıdır:

• Safra: Doğal safra incedir ve nuzcdan çok «tadil»e (soğutma ve nemlendirme) ihtiyaç duyar. Yalnızca koyu veya başka maddeyle karışmış safra nuzc ister; hünnap, sepistan, kuru erik, demirhindi, hindiba ve şahtere gibi ilaçlarla ve sade sirkencübinle [9,11].
• Balgam: Rezene tohumu, anason, kereviz ve rezene kökü, baldırıkara, zufa otu, meyan kökü, incir ve kuru üzüm gibi sıcak, inceltici ve açıcı ilaçlarla; ballı sirkencübinle birlikte [8,11].
• Sevda: Hodan çiçeği, oğul otu, karabaş otu, şahtere, baldırıkara, hünnap ve çekirdeği çıkarılmış kuru üzüm gibi yumuşatıcı ve nemlendirici ilaçlarla. «Mâü’l-cübn» (peynir altı suyu), uyuz, kaşıntı, kuba ve melazma gibi cilt hastalıklarında sevdanın nuzcunda ve arındırılmasında metinlerin en belirgin taşıyıcısı ve nemlendiricisidir [8,11,13]. Yanmış sevdada münzic sıcaktan çok nemlendirici ve mutedil olmalıdır.

İstifrağ: maddenin atılması

Ahlat tıbbında «istifrağ» yalnızca kusmak değil, fazla maddeyi herhangi bir yoldan dışarı atmak demektir. Yolun seçimi hıltın türüne, bedendeki yerine ve 2. bölümdeki şartlara bağlıdır:

• İshal (müshil): Bağırsak yoluyla atılım; cilt hastalıklarında en temel yoldur. Hafif safra müshilleri: şirhışt, terencübin, demirhindi, erik ve sarı helile. Balgam müshilleri: türbüt ve kabil helilesi gibi. Sevda müshilleri: eftimun, besfayic, sinameki ve kara helile [9,11]. Sevda koyudur ve geç çıkar; bu yüzden hekimler onu tek bir güçlü müshille değil, hafif müshille ve birkaç seferde (tedrici arındırma) atarlardı.
• Lavman (hukne): Ağızdan müshili kaldıramayan veya maddesi alt bağırsakta olan kişide bağırsağın alttan yıkanması.
• Kusturma: Midede ve bedenin üst kısmında toplanmış balgam ve safra için. İbn-i Sina kusmayı sıcak havada, ishali soğuk havada daha kolay bulmuştur [1]; hıltların kaynadığı ilkbahar, özellikle balgamîler için olağan arınma mevsimidir. Kusturma göğsü ve boğazı zayıf, gözü zayıf, tansiyonu yüksek veya fıtığı olanlara uygun değildir.
• İdrar ve ter: İnce maddelerin uygun içecekler, hamam ve egzersizle böbrek ve cilt yoluyla atılması.
• Fasd, hacamat ve sülük: Kan yoluyla atılım (6. bölüm).

Hekimler her atılımdan sonra, yeni hılt oluşmasın diye mideyi ve karaciğeri güçlendirir ve mizacı dengelerdi.

Önemli uyarılar

• Müshil ve lavmanı kendi başınıza ve sık sık kullanmayın; bağırsak mukozasına ve yararlı bakterilere zarar verir. Gebelikte, emzirmede, çocuklukta, yaşlılıkta, beden zayıflığında, kalp ve böbrek hastalığında, iltihabi bağırsak hastalığında ve susuzlukta yasak veya çok sınırlıdır.
• Sinameki ve diğer uyarıcı müshillerin uzun süre kullanımı potasyumu düşürebilir ve bağırsağı tembelleştirebilir.
• Eski metinlerde geçen çok güçlü müshiller (mahmude, harbak ve Ermeni taşı gibi) büyük tehlikeleri sebebiyle bugün kullanılmaz.
• Bazı bitkiler kan sulandırıcı, şeker, tansiyon, tiroid ve bağışıklık ilaçlarıyla etkileşir (10. bölüm).
• Münzic ve müshilin seçimi, miktarı, süresi ve tekrarı yetkin bir tedavi uzmanına aittir.

6. Fasd, hacamat ve sülük

Bu üç yöntem maddeyi kan yoluyla atmanın yollarıdır; ama her birinin işi farklıdır [1,6,7]:

• Fasd (damardan kan alma): Bütün bedende veya belirli bir organda kan doluluğu için daha büyük damarlardan atılım. Damar hasta organın yönüne göre seçilirdi: baş ve yüz için kifal, bedenin alt kısmı ve karaciğer için basilik, bütün beden için ekhal ve bacak hastalıkları için safen [1].
• Hacamat: Cilt ile et arasındaki küçük damarlardan atılım. İbn-i Sina hacamatı beden yüzeyine yakın kanı temizlemek için fasddan daha uygun bulur ve onu kamerî ayın ikinci yarısında, günün orta saatlerinde, mide ne dolu ne çok açken önerir [1]. İki kürek kemiği arasına (kâhil) hacamatın genel bir etkisi vardır; boynun iki yanına (ahdeayn) hacamat baş ve yüz için, baldıra hacamat ise bedenin alt kısmı ve âdet tutulması için kullanılırdı.
• Sülük: Yerel lezyonlardan ve hacamatın mümkün olmadığı yerlerden koyu ve sevdavi kanı emdirmek için [1,24].

Metinlerde genel imtilada beden arındırılmadan hacamat, çocuklukta ve yaşlılıkta da fasd ve hacamat yasaklanmıştır.

Metinlere göre cilt hastalıklarında kullanımı

• Akne: Hekimler gıdanın düzeltilmesinden ve ilaç tedavisinden sonra üçüncü adım olarak dirençli sivilceler, izler ve sivilce sonrası lekeler için fasd, sülük ve yaş hacamat önerirdi [15].
• Sedef: Hacamat, fasd ve sülük, yaşam tarzı ve gıdanın düzeltilmesinin yanında bozuk maddeyi atmanın yöntemleri arasında zikredilmiştir [18].
• Kuba ve egzama, saç dökülmesi ve çıban: İbn-i Sina sülüğü, kuba türü lezyonlar, saçkıran ve çıbanlar dahil bazı cilt hastalıkları için tavsiye etmiştir. Sülüğün tükürüğünde pıhtılaşmayı önleyen ve damar genişleten maddeler vardır [24].
• Melazma, koyu lekeler, demevi sivilceler, yılancık ve bazı ürtikerler: kanın veya sevdanın baskın olduğu durumlarda.
• Şark çıbanı: Yerel ilaçların yanında hacamat, sülük ve dağlama zikredilmiştir [22].

Modern bilimsel kanıtlar

Kapsamlı bir sistematik derleme, yaş hacamatın tek başına veya başka tedavilerle birlikte aknede olumlu sonuç verdiğini, ancak çalışmaların çoğunun kalitesinin düşük olduğunu göstermiştir [26]. Aynı derlemede zona hakkında da bildirimler vardır. Bununla birlikte cildin viral hastalıklarında (zona, uçuk, siğil ve molluskum) asıl tedavi tıbbi tedavi ve gerektiğinde antiviral ilaçtır. Aktif viral lezyonun üzerine veya yakınına, virüsün yayılması ve ikincil enfeksiyon riski sebebiyle hacamat ve sülük uygulanmaz. Kronik ürtiker ve sedef için de bildirimler vardır.

Bazı egzamalarda hacamatın zararı yararından fazla olabilir; sedefte ise cilt hasarı o bölgede yeni plak oluşturabilir (Köbner fenomeni). Dolayısıyla bu yöntemler kanıtlanmış tedavinin yerine geçmez, tamamlayıcıdır.

Bu yöntemler kimlere uygulanmaz

• Kansızlığı, düşük tansiyonu veya şiddetli zayıflığı olanlar ve güçsüz yaşlılar.
• Pıhtılaşma bozukluğu olanlar ve varfarin, aspirin gibi kan sulandırıcı kullananlar.
• Gebeler; fasd ve sülükte ayrıca çocuklar.
• Kontrolsüz diyabeti veya bağışıklık zayıflığı olanlar, bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlar.
• Uygulama yerinde aktif enfeksiyon, yara veya aktif lezyon; yerinde veya yakınında aktif viral lezyon (uçuk, zona, siğil, molluskum); hacamat yerinde aktif sedef ve egzama.
• Keloid veya kabarık yara izi öyküsü olanlar.

Güvenlik esasları

• Yalnızca eğitimli ve yetkili kişi tarafından.
• Hastalıkların bulaşmasını önlemek için steril ve tek kullanımlık malzeme.
• Üretim çiftliğinden gelen tıbbi sülük, her kişi için yalnızca bir kez; sülük yeri enfeksiyon açısından izlenmelidir.
• Hacamat ve sülükten sonra yeri temiz ve kapalı tutun; enfeksiyon belirtilerine (yayılan kızarıklık, irin, ateş) dikkat edin.
• Ölçüsüz tekrar demir eksikliği kansızlığına yol açar.

7. Ahlat tıbbında yerel tedavi

Ahlat tıbbında yerel ilaç iki esasa göre seçilir: lezyonun niteliği (sıcak veya soğuk, nemli veya kuru) ve hastalığın evresi. Doğru ilaç yanlış evrede zarar verir [1,2].

Şişliğin ve çıbanın evreleri

• Başlangıç: Madde organa yeni dökülmektedir. Bedenin önceden arındırılmış olması ve maddenin tabiatın şerefli organlardan dışarı ittiği türden olmaması şartıyla radi’ (engelleyici) ilaç kullanılır.
• Artış: Radi’ ile birlikte biraz muhallil (dağıtıcı).
• Doruk: Eşit ölçüde muhallil ve münzic.
• Gerileme: Yalnızca muhallil; çıban irin toplamışsa münzic ve ardından hekim eliyle açılması.

Yerel ilaç şekilleri

• Tıla: Boya gibi cilde sürülen ince ilaç; leke, behak, melazma ve sivilce için.
• Zımad (lapa): Bölgeye konup sarılan koyu bitkisel hamur; şişlik, çıban ve daha derin lezyonlar için.
• Latuh: Tıladan daha koyu sürülen ilaç; kaşıntı ve pullanma için.
• Merhem ve kayruti: Yağ ve balmumundan yağlı merhem; çatlak, yara, yanık ve kuruluk için.
• Dühn (yağ): Sade yağ veya içinde bitki pişirilmiş yağ; kuruluk, sertlik ve çatlak için (8. bölüm).
• Gasul: Lezyonu yıkamak için kaynatılmış bitki suyu.
• Natul: Ilık kaynatılmış suyun organın üzerine yavaşça dökülmesi.
• Abzen (oturma banyosu): Bitkisel suya oturmak veya organı batırmak; yaygın kaşıntı, kuruluk ve çatlak için.
• Zerur: Yaraya veya akıntılı lezyona serpilen kuru toz.
• Kompres: Sıcak veya soğuk.

Yerel ilaçların etkileri

Hekimler ilaçları etkilerine göre sınıflandırırdı [1,2]:

• Sıcak iltihap için serinleticiler (müberrid); soğuk lezyonlar için ısıtıcılar (müsahhin).
• Kuruluk için nemlendiriciler (mürattıb); akıntılı lezyonlar için kurutucular (müceffif).
• Şişliğin başında maddenin organa dökülmesini önlemek için radi’; şişlik ve koyu maddeler için muhallil.
• Çıbanı olgunlaştırmak için münzic; yarayı temizlemek için münakki; yeni et bitirmek ve yarayı kapatmak için et bitirici ve yara kapatıcı ilaçlar.
• Cildi açmak ve lekeyi gidermek için cali; renksiz lekelere ve saç dökülmesine kan çekmek için muhammir (kızartıcı); saç bitirmek için kıl bitirici ilaçlar.

Metinlerde cilt için en çok kullanılan maddeler

• Sirke, bal, zeytinyağı, şahtere, gül ve tuz: İbn-i Sina’nın Kanun’unda egzama türü lezyonların tedavisinde en çok kullanılan maddeler [20].
• Akgünlük, sarısabır, mersin, kına, mazı, nar kabuğu ve gül: yaralarda kabız, onarıcı ve temizleyici.
• Sedir, hatmi, papatya, koçboynuzu, çemen, keten tohumu ve karnıyarık otu: yumuşatıcı ve hafif dağıtıcı; sivilce ve şişliklerde sıkça kullanılır [16].
• Sandal, kâfur, gül suyu ve hindiba suyu: sıcak kaşıntıda, ürtikerde ve kızarıklıkta serinletici.
• Kükürt: uyuzda ve kubada; kükürt bugün de bazı uyuz ve sivilce ürünlerinde kullanılmaktadır.

Laboratuvar araştırmaları bu bitkilerin birçoğunda iltihap giderici, mikrop öldürücü, antioksidan ve yara iyileştirici etki göstermiştir [16,23]; ancak çoğunun henüz yeterli insan çalışması yoktur.

Geleneksel tıpta mürdesenk ve üstübeç (kurşun bileşikleri)

Eski tıp metinlerinde mürdesenk ve üstübeç; terlemeyi ve vücut kokusunu azaltmak, akıntılı yaraları kurutmak, cilt iltihabını ve kaşıntısını yatıştırmak, yüzü beyazlatmak ve lekeleri gidermek için cilde sürülürdü. Ancak ikisi de kurşun bileşiğidir; yavaş zehirlenmeye, beyin, sinir, karaciğer ve böbrek hasarına ve kan bozukluklarına yol açabilirler. Bu yüzden cilde uygulanmaları önerilmez. Benzer amaçlar için ağır metal içermeyen standart ürünler kullanılmalıdır.

Geleneksel tıpta şap ve bakır pası (bakır bileşikleri)

Eski tıp metinlerinde şap, özellikle beyaz şap; terlemeyi ve kokuyu azaltmak, yaraları toplamak ve kurutmak, yüzeysel kanamaları durdurmak ve cilt akıntılarını azaltmak için cilde uygulanırdı. Bakır pası (jengâr) da bazı eski reçetelerde yaraların temizlenmesi, bazı cilt lezyonlarının tedavisi ve yerel enfeksiyonlarla mücadele için kullanılmıştır. Ancak bakır pası tahriş edici ve zehirli olabilir; bakır bileşiklerinin yanlış kullanımı iltihaba, yanığa ve cilt hasarına yol açar. Bu maddelerin, özellikle bakır pasının cilde uygulanması çok büyük dikkat ister.

Bileşimi belli olmayan hiçbir yerel ürünü kullanmayın. Yeni bir maddeyi kullanmadan önce ön kolun iç yüzünde küçük bir alanda deneyin ve 24-48 saat bekleyin. «Bitkisel» demek «zararsız» demek değildir.

8. Hamam, abzen, yağlama, delk, nure, kına ve kese

Hamam ve abzen

Ahlat tıbbında hamam hem korunma hem tedavi için kullanılırdı [1,25]. Hamamın etkisi iki parçalıdır: sıcak hamam havası ısıtır, gözenekleri açar ve terleterek nemi dağıtır; ılık tatlı su ise bedeni nemlendirir ve yumuşatır. Bu yüzden hekimler abzeni ve ılık su banyosunu kuru cilt ile zayıf ve sevdavi beden için en iyi tedbirlerden sayardı [1,18].

• Soğuk ve nemli mizaç (balgamî): Daha sıcak ve daha çok terleten hamam yararlıdır; suda uzun kalmak daha az. Saunanın her türü, özellikle kuru sauna, balgamî mizaç için çok uygundur.
• Kuru mizaç (sevdavi ve safravi): Sıcak havada kısa kalmak ve az terlemek; ama ılık sudan ve abzenden yararlanmak, ardından yağlanmak. Çok terleten uzun hamam cildi daha da kurutur; sedefte ve kuru lezyonlarda istenmez [18].
• Sıcak mizaç (safravi): Sıcak değil ılık su ve sıcakta uzun kalmaktan kaçınmak.
• Hekimler tok karnına veya çok açken hamama girmeyi yasaklar, hamamdan hemen sonra üşümeyi ve soğuk su içmeyi zararlı sayarlardı [1].

Modern tıpta herkes için sabit bir sıklık yoktur. Sıcak suyla ve güçlü temizleyicilerle fazla yıkanmak cildin koruyucu yağını ve mikrobiyomunu azaltır [32]. Kuru ciltliler, yaşlılar, egzaması ve sedefi olanlar için haftada birkaç kez tam banyo ve diğer günlerde terleyen bölgelerin yıkanması yeterlidir. Uygulama kuralları:

• Sıcak değil ılık su ve yaklaşık 5-10 dakika.
• Yalnızca gerekli bölgelere hafif, kokusuz ve sülfatsız temizleyici. Sedir, hatmi ve kepek gibi geleneksel hafif temizleyiciler hassas cilde uygundur.
• Banyodan hemen sonra, hafif nemli cilde nemlendirici.
• Yaygın kaşıntı ve kurulukta bitkisel abzen: hatmi, papatya, arpa veya yulaf ezmesi gibi yumuşatıcı kaynatmalarla ılık suda oturmak.

Mizaca göre yağlama

Genel ilke: yağın niteliği, artmış olan niteliği dengelemelidir. Her yağın mizacını hem tohumun veya bitkinin niteliği hem de taşıyıcı yağ belirler [1,9]:

• Sıcak ve kuru: menekşe yağı, nilüfer yağı ve kabak çekirdeği yağı gibi soğuk ve nemli yağlar; ayrıca mutedil ve nemli olan tatlı badem yağı.
• Soğuk ve kuru: tatlı badem yağı, susam yağı ve olgun zeytinyağı gibi sıcak ve nemli ya da mutedil ve nemli yağlar.
• Soğuk ve nemli: az miktarda papatya yağı ve çörek otu yağı gibi sıcak ve kuru yağlar.
• Sıcak ve nemli: yağa daha az ihtiyaç duyar; gerekirse az miktarda gül yağı gibi serin ve hafif bir yağ.

Güvenlik: Ham acı badem yağı siyanür bileşikleri içerebilir; yalnızca rafine ve standart ürün kullanılmalıdır. Çörek otu ve papatya dahil bitkisel yağlar temas alerjisi yapabilir. Açık, enfekte veya çok iltihaplı lezyona yağ sürmeyin; yağlı ve sivilceli yüzde ağır yağlardan kaçının.

Delk (masaj)

İbn-i Sina delkin etkisini şöyle sayar: sert delk organı sıkılaştırır ve sağlamlaştırır; yumuşak delk yumuşatır ve gevşetir; çok ve uzun delk dağıtır ve zayıflatır; mutedil delk ise organı dolgunlaştırır ve canlandırır [1]. Sert bezle delk kanı cildin yüzeyine çeker. Cilt hastalıklarında uygun yağla hafif ve mutedil delk kuruluğa, sertliğe, yara izine ve soğuk balgamî cilde yararlıdır. Aktif, enfekte veya iltihaplı lezyonların üzerine delk yapmayın.

Geleneksel tıpta nure (hamam otu)

Bileşimi ve mahiyeti: Nure veya hamam otu, kireç ile zırnığın (arsenik sülfür bileşikleri) karışımıdır; geleneksel hamamlarda istenmeyen tüyleri gidermek için kullanılırdı. Hekimler mizacını çok sıcak ve kuru sayar; özelliklerini dağıtıcı, cali (temizleyici) ve muhammir (cildi kızartıcı) olarak tarif ederlerdi.

Ahlat tıbbı metinlerinde yerel kullanımı: Nure ve zırnık, bazen tek başına bazen kükürt, sirke, damla sakızı ve bal gibi maddelerle birlikte; behak, baras, kuba, uyuz, saçkıran, siğil ve irinli, kötü etli yaralar gibi bazı cilt lezyonlarının yerel reçetelerinde yer almıştır [2,9,39]. Ahlat tıbbında bu kullanımın mantığı nemin ve koyu balgamın dağıtılması, cilt yüzeyinin temizlenmesi ve bölgeye kan çekilmesiydi.

Geleneksel kaynaklarda kullanım sonrası tedbirler: Hekimler nureden sonra bedenin iyice yıkanmasını vurgular; kuruluğunu ve sıcaklığını dengelemek için menekşe, kabak çekirdeği veya zeytinyağı ile yağlanmayı ve gül suyu ya da kına kullanmayı önerirlerdi. Ayrıca onu ince, hassas, kuru, yaralı ciltler ve nazik bölgeler için uygun görmez; özellikle kuru mizaçlarda temas süresinin kısa tutulmasını vurgularlardı; nure ciltte fazla kalırsa yakar.

Bugünün bakışı: Zırnık bir arsenik bileşiğidir. Arsenik insanda kesin kanserojen (Grup 1) olarak bilinir ve ciltten, özellikle hasarlı ciltten emilir; uzun süreli maruziyet cilt kanserleriyle ilişkilidir [28,29]. Nuredeki kireç de güçlü bir alkalidir ve kimyasal yanık yapar. Bu sebeplerle zırnıklı nure bugün ne tüy dökmek ne de cilt hastalıklarını tedavi etmek için önerilir; bu bölümde anlatılanlar kullanım talimatı değil, tarihî bir aktarımdır.

Kına

Kına (Lawsonia inermis), Ahlat tıbbında iyi bilinen bitkilerdendir; mizacı ikinci derecede soğuk ve kuru sayılmıştır. Kına yaprağı, ona kabız, iltihap giderici ve mikrop öldürücü özellik kazandıran lavson ve tanen gibi etkin bileşikler içerir.

Kınanın ciltle ilgili başlıca özellikleri ve kullanımları:

• Mikrop ve mantar öldürücü: Geleneksel kaynaklarda bazı mantar ve cilt enfeksiyonlarında kullanılmıştır. Bileşenleri laboratuvar çalışmalarında da bakteri ve mantar öldürücü etki göstermiştir.
• Cildi onarma ve iyileştirme: Bazı geleneksel reçetelerde sıyrıklar, yüzeysel yaralar ve cilt lezyonları için lapa olarak kullanılmıştır.
• İltihabı ve yerel harareti azaltma: Yanmayı, iltihabı ve bazı cilt tahrişlerini yatıştırmak için kullanılmıştır.
• Terlemeyi ve vücut kokusunu azaltma: Tanenleri ve kabız özelliği sebebiyle geçmişte avuç içi ve ayak terlemesini azaltmak ve vücut kokusunu gidermek için kullanılırdı.
• Yağ ve sivilce kontrolü: Kınanın gül suyu gibi uygun maddelerle karışımı, yağlı ve sivilceye yatkın ciltler için geleneksel maskelerde kullanılmıştır.

Kınanın etkilerini güçlendirebilecek karışımlar:

• Kına ve zeytinyağı: Kınanın kuruluğunu dengelemek ve cildi yumuşatmak için.
• Kına ve menekşe yağı: Kuruluğu azaltmak ve cildin yumuşaklığına yardımcı olmak için.
• Kına ve tatlı badem yağı: Kuru ve hassas ciltler için.
• Kına ve gül suyu: Hafif, yatıştırıcı maskeler için.
• Kına ve papatya: Papatyanın yatıştırıcı ve iltihap giderici özelliklerinden yararlanmak için.
• Kına ve aloe vera: Nemlendirmeyi artırmak ve kuruluk hissini azaltmak için.
• Kına ve sulandırılmış sirke: Bazı geleneksel reçetelerde yağlı ciltler ve cilt lezyonları için kullanılmıştır; ancak hassas cildi tahriş edebilir.

Ahlat tıbbından bir not: Kına soğuk ve kuru olduğundan menekşe, tatlı badem ve zeytinyağı gibi latif yağlarla karıştırılması cildin aşırı kurumasını önleyebilir. Karışım mizaca ve cilt tipine göre seçilmelidir.

Dikkat: Saf ve doğal kına seçin; PPD içeren siyah kınadan kaçının. Kullanmadan önce alerji testi yapın; açık yaraya veya iltihaplı cilde sürmeyin. Kına yenidoğanlarda ve G6PD eksikliği olanlarda hemolitik anemiye yol açabilir [27]. Önerilen karışımlar enfeksiyonların ve cilt hastalıklarının kanıtlanmış tedavi reçeteleri değildir.

Geleneksel uygulamada kına ve nure

Bazı geleneksel uygulamalarda kına tozu ile nure karıştırılır ve hamamdan önce cilde sürülürdü; amaç tüy dökmek değil, bu iki maddenin cilde etkilerinden yararlanmaktı. Ahlat tıbbına göre nure çok sıcak, kuru ve dağıtıcı; kına ise soğuk, kuru, kabız ve calidir; kınanın nurenin keskinliğini dengelediği düşünülürdü. Rivayet kaynaklarında da nureden sonra kına sürülmesi tavsiye edilmiş ve ona koruyucu özellikler atfedilmiştir.

Zırnıktaki arsenik sebebiyle bu karışım bugün önerilmez; saf kına tek başına veya yukarıdaki yağlarla birlikte daha güvenli bir seçenektir.

Kese

Geleneksel hamamda kese atmak, cildi ısıtan ve yüzeyini temizleyen sert bir delk türüdür; kalın ve soğuk cilt için daha uygun sayılır. Modern tıpta kese mekanik bir soyma işlemidir: yüzeydeki ölü hücreleri kaldırır; kalın ciltte, tavuk derisinde ve kuru kepekte cildin görünümünü iyileştirebilir; ama sivilcenin, lekenin ve çilin tedavisi değildir. Yararları:

• Doğal soyma: Yün kese kontrollü sürtünmeyle ciltte birikmiş ölü hücreleri, kiri ve yağı kimyasal madde olmadan kaldırır.
• Gözeneklerin temizlenmesi: Ölü hücreler kalkınca tıkalı gözenekler açılır.
• Yerel kan dolaşımının artması: Kesenin ovma hareketi cilt yüzeyindeki dolaşımı uyarır ve cilde canlılık verir.
• Yün kesenin üstünlüğü: Yünün tabiatı sıcaktır; naylon keselerin aksine soğuk mizaçlılara daha uygundur ve ıslandığında sentetik liflerden daha yumuşak kayar, cilde daha az zarar verir.
• Cildin nemlendiriciye hazırlanması: Keseden sonra cilt yağları ve nemlendiricileri daha iyi kabul eder.

Önemli noktalar:

• Kese çok sert veya her gün atılmamalıdır; çoğu kişi için bir-iki haftada bir, hafif baskıyla ve iyice ıslanmış ciltte uygulamak, cildin koruyucu tabakasına zarar vermemek için yeterlidir.
• Yaranın, iltihaplı sivilcenin, çatlamış cildin, egzamanın, aktif sedefin, rozasenin, çok kuru veya ince cildin ve benlerin üzerine kese atmayın.

Ruşur (geleneksel hamam kili)

Ruşur, mineral tuzlarının ve doğal yağın birleşimi sebebiyle sıcak ve kuru (veya sıcak-kuruya meyilli mutedil) mizaçlıdır ve geleneksel bir temizleyici olarak bilinir. Gelenekteki başlıca yararları:

• Soyma ve temizleme: Cilt yüzeyindeki ölü hücreleri kaldırarak gözeneklerin açılmasına yardımcı olur.
• Yerel kan dolaşımını artırma: Sıcak tabiatı cilt yüzeyindeki kan akımını uyarır ve cilde canlılık verir.
• Açıcılık: Düzenli kullanımı (özellikle sulandırılmış doğal sirke veya gül suyuyla) dirsek ve diz gibi bölgelerdeki koyuluğun açılmasına yardımcı olur.
• Yumuşatıcılık: Yapısındaki hayvansal yağ (iç yağı) cildin aşırı kurumasını önler.
• Vücut kokusunu azaltma: Gözeneklerin ruşur ve keseyle temizlenmesi yağ birikimini ve kötü kokuyu önler.

Ruşuru güvenilir üreticiden alın; geçmişte «sefidab» adı zehirli olan üstübeç (kurşun beyazı) için de kullanılırdı; o kullanılmamalıdır.

9. Hastalık hastalık tedavi

Ahlat tıbbında bir hastalık tek bir reçeteyle tedavi edilmez: önce baskın hılt ve hastalığın evresi tanınır, sonra 3-8. bölümlerdeki sıra izlenir. Aşağıda her hastalığın doğal ve geleneksel tedbirleri yer alır; ilacın ve miktarının seçimi tedavi eden kişiye aittir. Acil başvuruyu veya hekim muayenesini gerektiren belirtiler 10. bölümdedir.

Metinlerde doğal mikrop öldürücüler

Hekimler yarayı ve irinli, enfekte lezyonları temizlemek için, bugün laboratuvar araştırmalarının mikrop öldürücü etkisini gösterdiği maddeler kullanırdı: sarımsak, yarpuz, kekik, bal, mersin, nar kabuğu, zerdeçal, akgünlük ve sarısabır [3,9,16,23]. Bu maddeler yüzeysel ve hafif lezyonlarda gasul, lapa veya merhem olarak; sarımsak ve kekik de yemekte yararlıdır.

Çörek otu yağında propolis: Propolis, bal arısının ağaç tomurcuklarından ve kabuklarından yaptığı ve kovanı dezenfekte ettiği reçinemsi bir maddedir. Onu çörek otu yağında çözmek iki doğal mikrop öldürücüyü bir araya getirir; ikisinin de sıcak ve kuru mizacıyla nemli, balgamî ve yüzeysel enfekte lezyonlara uygundur. İkisinin de kanıtları umut vericidir:

• Çörek otu yağı laboratuvar çalışmalarında, diyabetik yaralardan ayrılmış çoklu antibiyotiğe dirençli suşlar dahil Staphylococcus aureus üzerinde yoğunluğa bağlı bakteri öldürücü etki göstermiştir [41].
• Dikkat: Propolis doğal ürünler arasında temas alerjisinin en sık sebeplerindendir; Avrupa’da 2019’dan beri temel cilt alerji testleri arasındadır ve dermatitli hastaların yaklaşık yüzde 0,5-17’si ona duyarlıdır [42]. Bala, balmumuna veya arı sokmasına alerjisi olanlar ya da egzaması ve hassas cildi olanlar onu dikkatle ve ancak ön kolda denedikten sonra kullanmalıdır.
• Çiğ ve ezilmiş sarımsak doğrudan ve uzun süre ciltte kalırsa kimyasal yanık ve kabarcık yapar; sulandırılmış, kısa süreli ve küçük bir alanda denendikten sonra kullanılmalıdır.
• Yarpuz yağı ve esansı içildiğinde zehirlidir ve karaciğere zarar verir; gebelikte yasaktır. Esansları cilde yalnızca taşıyıcı yağda seyreltilmiş olarak sürün. Sağlam cildi hafif yarpuz demlemesiyle yıkamakta sakınca yoktur.
• Bu maddeler, yayılan, ateşle seyreden veya birkaç günde düzelmeyen enfeksiyonda tıbbi tedavinin yerini tutmaz (10. bölüm).

Akne (sivilce)

Hekimlerin üç adımı: (1) gıdanın ve altı esasın düzeltilmesi; (2) baskın hılta göre içilen ve sürülen ilaçlar; (3) dirençli sivilce, iz ve leke için fasd, sülük veya hacamat [15]. Demevi ve safravi tabloda: az yemek, serin gıda ve hünnap, hindiba, şahtere ve sirkencübin gibi içecekler. Balgamî tabloda: süt ürünlerini ve tatlıyı azaltmak, hareket, balgam münzici ve müshili. Sevdavi tabloda: kabızlığın ve dalağın tedavisi, uyku ve peynir altı suyuyla sevdanın nuzcu. Kadınlarda âdetin düzenlenmesi. Yerel olarak: hafif maske şeklinde sedir, hatmi, papatya, karnıyarık otu ve keten tohumu; irinli sivilcelerde bal [16].

Sivilceyi sıkmayın.

Yüz kızarıklığı (rozase)

Genellikle başta ve yüzde hararetin ve safranın veya kanın baskınlığından, mide ve karaciğerin sıcaklığından. Harareti azaltmak: sıcak banyodan, sıcak içecekten, acı baharattan, güneşten ve öfkeden kaçınmak; mide ve karaciğer sıcaklığını dengelemek; hafif gül suyu tılası.

Kese, peeling ve ne olduğu bilinmeyen kremler rozaseyi kötüleştirir.

Melazma (kelef) ve koyu lekeler

Çoğunlukla sevdadan; kökü dalak zayıflığı, karaciğerin sıcaklığı ve tıkanıklığı, hazım bozukluğu ve kadınlarda âdet tutulmasıdır [12,13,17,38]. Sevda yapıcı gıdalardan kaçınmak; hazmı, karaciğeri ve dalağı düzeltmek; kabızlık ve âdetle ilgilenmek; sevdanın nuzcu ve tedrici atılması. Yerel olarak: cali tılalar; güneşe karşı örtünme ve gölge.

Limon suyu, koyu sirke, nure ve ruhsatsız beyazlatıcı kremler (bazen cıva veya güçlü kortizon içerir) lekeyi kötüleştirir.

Behak ve baras (vitiligo)

Hekimler behak ile barası ayırırdı. Beyaz behak yüzeyseldir ve ince balgamdandır; baras daha derindir, cildin hazım gücünü durduran koyu balgamdandır ve tedavisi daha zordur. Metinlerdeki ayırt edici işaret: leke iğneyle delinince kan gelirse behak, beyaz nem gelirse barastır [1,2]. Siyah behak da sevdadandır. Tedavi: hazmın düzeltilmesi; soğuk ve nemli gıdalardan, ağır süt ürünlerinden ve balıkla sütten kaçınmak; hareket; hekim gözetiminde balgamın nuzcu ve atılması. Yerel olarak: güneş ışığıyla birlikte muhammir (kızartıcı) ilaçlar.

Klasik behak ve baras reçetelerinde lekenin ilaçtan önce sirkeyle yıkanması veya buğuya tutulması ve zırnık, kükürt, damla sakızı, zift, bal ve sirkeden tılalar yer alır; küçük lekelerin dağlanması da zikredilmiştir [2,39]. Bunlardan kükürt, sirkencübin, bal ve kızartıcı bitkiler bugün de kullanılabilir. Hekimler zırnıklı nureyi baras ve behakta yararlı sayarlardı; ancak içerdiği arsenik sebebiyle bugün önerilmez (8. bölüm).

Diş otu (Ammi majus) ve babçi gibi psoralen içeren bitkiler cildi ışığa duyarlı kılar ve güneşle birlikte rengi geri getirir; bugünkü ışık tedavisi de bu gelenekten doğmuştur. Ancak bunları kendi başına sürüp güneşlenmek şiddetli yanık ve kabarcık yapar; yalnızca tedavi uzmanı gözetiminde.

Sedef hastalığı (psoriazis)

Çoğunlukla, içinde sıcaklık kalıntısı bulunan yanmış sevdadan ve kuruluktan. Bu yüzden tedavi ısıtmaya değil, nemlendirmeye ve dengelemeye dayanır: gıdanın ve yaşam tarzının düzeltilmesi, kilo vermek, şiddetli sıcaktan ve soğuktan kaçınmak, uyku ve ölçülü egzersiz, ılık abzen ve yağlama, sevdanın peynir altı suyuyla nuzcu ve tedrici atılması, imtila varsa hekim gözetiminde fasd veya sülük [18].

Plakların üzerine hacamat ve kese yeni lezyon oluşturabilir. Hâlihazırda bir ilaç kullanıyorsanız kendi başınıza kesmeyin; bazı ilaçların aniden kesilmesi hastalığı daha şiddetli geri getirir.

Egzama, kuba ve atopik dermatit

Kuru ve pullu türde (kuru kuba): sevda ve kuruluk; yağlı nemlendiriciler, hatmi veya arpayla yumuşatıcı abzen, nemli gıdalar ve sevda münzici. Akıntılı türde: tuzlu balgam; hafif kurutucu ve kabız maddeler ve balgamın atılması. Sıcak ve yanıcı türde: safra; serinletici maddeler ve karaciğerin dengelenmesi. Sirke, bal, zeytinyağı, şahtere, gül ve tuz Kanun’da en çok kullanılan maddelerdir [19,20]; el egzamasında hekimler karaciğerin düzeltilmesini vurgulamıştır [19]. Tahriş edici maddeleri ve güçlü deterjanları tanımak ve onlardan uzak durmak şarttır.

Çatlamış cilde sirke ve tuz yanma ve hasar yapar.

Kepek ve seboreik dermatit

Çoğunlukla balgamî buharlardan ve başın artıklarından, kuru türde ise kuruluktan. Ağır ve tatlı gıdaları azaltmak, hazmı düzeltmek, başı sedir veya hatmiyle yıkamak, kına ve kuru kepek için hafif yağlar.

Ürtiker (şera)

Hekimler şerayı iki tür sayardı: safradan ve kandan olan kırmızı ve yanıcı tür ile balgamdan olan beyaz ve az kaşıntılı tür. Sıcak türde: sıcak ve uyarıcı gıdalardan kaçınmak, sirkencübin, nar suyu ve hünnap gibi serin içecekler ve kan baskınsa fasd; balgamî türde: balgamın arındırılması ve soğuk-nemli gıdalardan kaçınmak [21]. Etkeni (gıda, ilaç, sıcak, soğuk, basınç) bulmak ve ondan kaçınmak tedavinin asıl kısmıdır.

Dudak, dil ve boğazda şişme veya nefes darlığı acildir.

Kronik kaşıntı (hikke) ve liken

Kaşıntı çoğunlukla tuzlu hılttan veya yanmış sevdadandır; kaşıntının türü (sıcak ve yanıcı, kuru veya nemli) tedavinin türünü belirler. Kanın peynir altı suyu ve şahtereyle temizlenmesi, ılık abzen ve yağlama metinlerde sıkça geçer. Kronik kaşıntı karaciğer, böbrek, tiroid hastalığının veya kansızlığın belirtisi olabilir; tedaviyle düzelmezse iç sebep araştırılmalıdır.

Uyuz ve bit

Uyuz tuzlu hılta ve yanmış sevdaya bağlanırdı: bedenin arındırılması ve bugün de uyuz ilacı olarak bilinen kükürtlü yerel ilaçlar. Yakın çevredeki herkes aynı anda tedavi edilmeli; giysiler ve çarşaflar sıcak suyla yıkanıp güneşte kurutulmalıdır. Bit için: sık dişli tarak, yıkama ve yerel yağlar.

Mantar enfeksiyonları

Nemden ve kokuşmadan: cildi ve kıvrımları kuru tutmak, pamuklu giysi, nemli ve tatlı gıdaları azaltmak, ortak eşyadan kaçınmak ve sağlam cilde mersin, nar kabuğu, kekik ve sulandırılmış sirke gibi kurutucu ve dezenfekte edici lapalar ve gasuller. Tırnak mantarı ve saçlı deri mantarı inatçıdır; düzelmezse muayene gerekir.

Siğil ve molluskum

Koyu sevdadan: sevdanın düzeltilmesi ve bedenin güçlendirilmesi. Molluskum çoğu kez kendiliğinden iyileşir. Metinlerdeki yakıcı yerel ilaçlar yara riski sebebiyle bugün önerilmez.

Siğili kendi başınıza kesmeyin veya yakmayın, yakıcı madde kullanmayın; Ahlat tıbbının bakışında tedavisi içeridendir; bedendeki gayritabii sevdanın ve balgamın düzeltilmesiyledir.

Uçuk ve zona

Hararetten ve safradan: sıcağı azaltmak, serin ve hafif gıda, uyku ve sükûnet, gül suyu ve sandal gibi serinletici tılalar. Aktif lezyonun üzerine hacamat ve sülük uygulanmaz.

Uçukta, ilk yanma ve kaşıntı belirtilerinden itibaren yerel olarak uygulanan propolis, klinik çalışmayla desteklenen en yararlı doğal tedavilerdendir [40].

Göze yakın zona ile yaşlılarda ve bağışıklığı zayıf kişilerde zona acildir ve ilk günlerde hekime gösterilmelidir; antiviral ilaç en çok ilk üç günde etkilidir.

Çıban, şirpençe ve impetigo

Çıban koyu kandandır; tedbir şişliğin evrelerine göredir (7. bölüm): başlangıçta arındırmadan sonra radi’, ardından olgunlaştırmak için münzic lapa (hatmi, çemen ve keten tohumu gibi) ve hekim eliyle boşaltma; ayrıca kanın ve safranın düzeltilmesi. Yüzeysel impetigoda: doğal dezenfektan gasulle yıkama ve tıbbi bal. Tekrarlayan çıbanlarda kan şekerine bakılmalıdır.

Yüzdeki çıbanı sıkmayın. Ateşle birlikte sıcak ve yayılan kızarıklık acildir.

Şark çıbanı

Hekimler koruk, kadın tuzluğu, sandal, kâfur, hardal, safran, bal ve şap gibi birçok içilen ve sürülen ilacı, ayrıca dağlamayı, hacamatı ve sülüğü zikretmiştir [22]. Şark çıbanı bulaşıcı paraziter bir hastalıktır; sağlık kuruluşlarına bildirilmeli ve orada tedavi edilmelidir.

Cüzzam

Hekimler onu yaygın yanmış sevdaya bağlardı. Cüzzam enfeksiyöz bir hastalıktır; tedavisini Dünya Sağlık Örgütü ücretsiz sağlar ve tamamen iyileşir [34]; hissiz leke mutlaka muayene edilmelidir.

Kronik yaralar

Beslenmenin ve kanın güçlendirilmesi, yaranın temizleyici maddelerle temizlenmesi, ardından akgünlük, sarısabır ve tıbbi bal gibi et bitirici maddeler; temiz ve nemli pansuman; şekerin, dolaşımın ve yara üzerindeki basıncın ele alınması.

Diyabetik ayak yarasını, kararmış veya kötü kokulu yarayı evde tedaviyle geciktirmeyin.

Yanık

Hemen ılık-serin akan suyla (buzla değil) yaklaşık 20 dakika soğutmak ve temiz bir örtüyle kapatmak. Küçük yüzeysel yanıkta sade merhemler, aloe jeli ve tıbbi bal. Yanığa yağ, diş macunu veya ev malzemesi sürmeyin. Büyük, derin ya da yüzde ve elde olan yanık acildir.

Şikak (cilt çatlağı), nasır ve tavuk derisi

Kuruluktan: ılık suda yumuşatmak, badem yağı ve balmumu (kayruti) gibi nemlendirici merhem ve yağlar. Nasırı kendi başınıza kesmeyin; özellikle diyabette.

Saç dökülmesi

Yaygın dökülme saçın gıdasının zayıflığından veya kuruluktan; yer yer dökülme (saçkıran ve dâü’l-hayye) saç kökündeki kötü hılttandır. Hazmın ve kanın güçlendirilmesi, demir ve protein eksikliğinin giderilmesi, sükûnet, başın mizaca uygun yağlarla yağlanması, kına; saçkıranda ayrıca kızartıcı maddeler ve bölgesel sülük veya hacamat [2,24].

Saf soğan ve sarımsak suyu saçlı deriyi yakabilir; sulandırılmış ve hafif doğal bir şampuanla birlikte daha iyi tolere edilir.

Tüylenme

Ahlat tıbbında âdetin düzenlenmesi ve rahmin düzeltilmesiyle bağlantılıdır; polikistik over incelenmelidir. Tüy dökmek için zırnıksız yöntemler; nure önerilmez.

Aşırı terleme ve vücut kokusu

Nemin fazlalığından ve tutucu kuvvetin zayıflığından: nemli ve acı gıdaları azaltmak, mersin ve gül kaynatmasıyla yıkanmak ve kabız zerurlar.

Kabarcıklı ve otoimmün hastalıklar ile cilt kanserleri

Pemfigus, pemfigoid, lupus, skleroderma ve cilt kanserleri ciddi hastalıklardır; uzman hekimin teşhisini ve takibini gerektirir. Ahlat tıbbının tedbirleri bunun yanında yer alır [23]. Kanser şüphesi olan lezyonu hiçbir lapa veya yakıcı maddeyle tedavi etmeyin.

10. Bitkilerin güvenliği ve tedavinin sınırı

«Doğal» demek «zararsız» demek değildir

• Güneşe duyarlılık: babçi, diş otu, incir yaprağının ve ham incirin sütü, kereviz ve turunçgil yağları ciltte güneş altında yanık ve leke yapar.
• Karaciğer hasarı: bazı bitkilerin, örneğin kısamahmut otu türlerinin (kelpure), uzun süre içilmesinde karaciğer hasarı bildirilmiştir.
• Tansiyon ve potasyum: uzun süre meyan kökü kullanımı tansiyonu yükseltir ve potasyumu düşürür.
• Uyarıcı müshiller (sinameki, içilen sarısabır): uzun kullanımda potasyum düşüklüğü ve bağırsak tembelliği.
• Gebelik ve emzirme: birçok müshil ve âdet söktürücü bitki (sedef otu gibi) yasaktır; fasd ve hacamat da.
• Çocuklar: G6PD eksikliğinde kına [27] ve çocuğun ince cildinde yağlar ile keskin maddeler dikkat ister.
• İlaç etkileşimi: bitkiler kan sulandırıcı, şeker, tansiyon, tiroid ve bağışıklık ilaçlarıyla etkileşir. Kullandığınız bitkileri hekiminize mutlaka söyleyin.

Ürün kalitesi

Bitkisel ve geleneksel ürün güvenilir ve ruhsatlı bir kaynaktan olmalıdır. Piyasadaki bazı «bitkisel» krem ve merhemler gizlice güçlü kortizon, cıva veya hidrokinon içerir; bazı tozlar da ağır metallerle kirlenmiştir. Gizli güçlü kortizon cildi inceltir, rozase ve sivilce yapar; kesilince hastalık daha şiddetli geri döner.

Ne zaman hemen hekime veya acile gidilmeli

• Tek bacakta ani ve ağrılı şişlik veya nefes darlığıyla birlikte şişlik.
• Dudak, dil veya boğazda şişme ya da nefes darlığıyla birlikte ürtiker.
• Ateş ve titremeyle birlikte sıcak ve yayılan kızarıklık.
• Özellikle ilaç kullanımından sonra, ağız ve göz yaralarıyla birlikte yaygın kabarcıklar ve cildin soyulması.
• Göze yakın zona.
• Karın ağrısı, ateş veya koyu idrarla birlikte yeni sarılık.
• Ateş veya genel durum bozukluğuyla birlikte cilt altında küçük kanama noktaları.
• Nure, tüy dökücü veya herhangi bir yerel üründen sonra yanık, kabarcık veya şiddetli ağrı.
• Kararmış, kötü kokulu veya yayılan ayak yarası.

Şunlar için de er geç uzman muayenesi gerekir: değişen ben, iyileşmeyen yara, hissiz leke, kistik ve iz bırakan sivilce ve olağan tedaviyle düzelmeyen her cilt hastalığı.

Sonuç

Ahlat tıbbında cilt içerinin aynasıdır ve tedavisi içeriden başlar: baskın hıltın tanınması ve sade su-i mizacın maddiden ayrılması; altı zorunlu esasın tedbiri; midenin, karaciğerin, dalağın ve rahmin düzeltilmesi; istifrağın şartlarına uyarak maddenin ölçülü biçimde pişirilip atılması ve hastalığın niteliğine ve evresine uygun yerel tedavi. Bu öğretilerin birçoğu, örneğin sindirimin, uykunun, stresin ve gıdanın rolü, bugün modern tıpta da destek bulmuştur.

Bununla birlikte yayılan enfeksiyonlar, otoimmün hastalıklar ve kanserler hekim muayenesi ve takibi gerektirir; atılım ve girişim yöntemleri yalnızca yetkin kişi tarafından uygulanmalıdır; zırnıklı nure ve cıvalı merhemler gibi zehirli ürünlerin ise bugünkü tedavide yeri yoktur. En iyi sonuç bu iki bilginin ölçülü biçimde birleştirilmesinden elde edilir.

Cildinizin tedavisi nereden başlar?

Gördüğünüz gibi gıda, yağ, hamam ve hatta münzic ile müshilin türü sıcak ve soğuk, kuru ve nemli mizaç için farklıdır. Öyleyse ilk adım mizacı tanımak ve sağlığın altı esasını ona göre düzenlemektir.

Şu sorunlarla karşı karşıyaysanız (ve 10. bölümdeki acil belirtiler yoksa):

• Krem ve merhemle geçmeyen veya sürekli geri dönen sivilce, leke ya da melazma
• Kronik egzama, sedef, kaşıntı veya ürtiker
• Ciltte kuruluk, çatlak, fazla yağlanma veya matlık
• Saç dökülmesi, kepek ya da terleme ve vücut kokusu

Şu beş adımı atın:

1. Ücretsiz mizaç testi: 16 soru, yaklaşık 2 dakika, sonuç hemen ekranda: Dr Kalan ücretsiz testler. Ardından denge testi ile şu anda hangi hıltın baskın olduğunu görün; cilt tedavisi buradan başlar.
2. Mizacınıza özel beslenme rehberini edinin: İnsan Mizaçları ve Sağlıklı Beslenme kitabı; hazmı ve karaciğeri düzelten ve cilde içeriden ulaşan bir beslenme programı.
3. İlgili eğitim programına göz atın: bedenin işaretlerini ve mizacı tanımak için «Bedenin İşaretleri» online eğitimi. Mizaca dayalı hacamatı ve sülük tedavisini usulüne uygun öğrenmek isteyen hekimler ve uygulayıcılar uzmanlık eğitimi için bizimle iletişime geçebilir.
4. Mizacınıza uygun doğal ürünlere bakın: doğal yağlar, kişisel bakım ve cilt bakımı, bitki çayları ve bütün Dr. Kalan Natural ürünleri.
5. Gerekirse danışmanlık alın: kişisel program için, özellikle müshil, hacamat veya sülük gibi her atılım yönteminden önce Dr. Kalan ile görüşün: eğitim ve danışmanlık veya WhatsApp +90 552 852 10 00 (Ankara ofisi).

Mizacın tanınması ve cilt hastalıklarının teşhisi için bu dizinin ilk yazısını, «Cilt: Mizacın ve İç Dünyanın Aynası» başlıklı yazıyı okuyun.

Kaynaklar

1. Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 1: Kulliyat (digestion, humours, causes, principles of treatment, evacuation, venesection, cupping, leeches, bath and massage). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
2. Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 4: swellings, eruptions, skin diseases and adornment. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
3. Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 2: simple drugs (al-adwiya al-mufrada). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
4. Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 5: compound drugs (qarabadin). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
5. Razi MZ (Rhazes). Al-Hawi fi al-Tibb. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2002.
6. Majusi Ahvazi AA. Kamil al-Sina’a al-Tibbiyya. Tehran: Moaseseh Ehyae Teb Tabiei; 2008.
7. Jorjani SE. Zakhireh-ye Kharazmshahi. Qom: Ehya-e Teb-e Tabiee; 2012.
8. Aghili Khorasani MH. Kholasat al-Hekmah. Qom: Esmailian; 2006.
9. Aghili Khorasani MH. Makhzan al-Advieh. Tehran: Sanaee; 2004.
10. Aghili Khorasani MH. Qarabadin-e Kabir.
11. Aghili Khorasani MH. Moalejat-e Aghili.
12. Chashti MA (Hakim Azam Khan). Exir-e Azam. Tehran: Research Institute for Islamic and Complementary Medicine; 2008.
13. Arzani MA. Tebb-e Akbar. Qom: Jalal al-Din; 2008.
14. Tonekaboni MM. Tohfat al-Momenin.
15. Shirbeigi L, Oveidzadeh L, Jafari Z, Motahari Fard MS, Mansouri P. A review of acne etiology and treatment in Iranian traditional medicine. J Skin Stem Cell. 2016;3(1):e39133. doi:10.5812/jssc.39133
16. Shakiba R, Minaii B, Aliasl J, Shakiba M, Ghods R. Herbal remedies for acne vulgaris from the viewpoint of Persian medicine. Iran J Public Health. 2020;49(5). PMC7475631
17. Mojtabaee M, Mokaberinejad R, Adhami S, Mansouri P, Rahbar M. Nutritional advice for patients with melasma in Iranian traditional medicine. J Skin Stem Cell. 2016;3(1):e42722. doi:10.5812/jssc.42722
18. Mohammadian Rasanan F, Mohammadi Kenari H, Ghassemi M, Jabbari Sabbagh A, Aliasl J, Ghobadi A. Non-pharmacological treatments of psoriasis in Persian medicine: a narrative review. J Pharmacopuncture. 2022;25(1):1-6. doi:10.3831/KPI.2022.25.1.1
19. Mansouri P, Khademi A, Pahlevan D, et al. Review of medicinal remedies on hand eczema based on Iranian traditional medicine. Iran J Public Health. 2016;45(8):986-96.
20. Marzban Z, Saghebi R, Rezghi M. Pharmacological management of eczema in Avicenna’s Canon of Medicine. Tarikh-i Pizishki (Medical History). 2025;17:e25.
21. Urticaria (shara) and angioedema (mashara) from the viewpoint of Iranian traditional medicine [in Persian]. J Islamic and Iranian Traditional Medicine. 2017.
22. Parvizi MM, Zare F, Handjani F, Nimrouzi M, Zarshenas MM. Overview of herbal and traditional remedies in the treatment of cutaneous leishmaniasis based on Traditional Persian Medicine. Dermatol Ther. 2020;33(4):e13566. doi:10.1111/dth.13566
23. Atarzadeh F, Jaladat AM, Daneshfard B, Dastgheib L, Kamalinejad M, Amin G. A review on botanicals with wound healing activity for pemphigus vulgaris: perspective of traditional Persian medicine and conventional medicine. Avicenna J Phytomed. 2017;7(6):486-94.
24. Amani L, Fadaei F, Sadati Lamardi N, Shirbeigi L, et al. Leech therapy in skin conditions from the viewpoints of Avicenna and modern medicine. Iran J Dermatol. 2020:168-75.
25. Hossein Hashemi Z, Kasiri M, Montazerghaem A, Zargaran A. Bath, its preventive and therapeutic approach in Iranian medicine. J Hist Sci. 2019;17(1):135-55.
26. Cao H, Li X, Liu J. An updated review of the efficacy of cupping therapy. PLoS One. 2012;7(2):e31793. doi:10.1371/journal.pone.0031793
27. Al-Hinai A, AlSawafi AS. Severe hyperbilirubinemia secondary to henna application in a neonate with G6PD deficiency. Cureus. 2023;15(2):e34540.
28. He L, Wei M, Yang Q, Huang Y, Wei Z. Arsenic exposure and risk of skin cancer: a systematic review and meta-analysis. An Bras Dermatol. 2025;100:501161.
29. Andreikos DA, et al. Arsenic and skin cancer: mechanisms and clinical evidence. Int J Mol Med. 2026;58:222.
30. Bolognia JL, Schaffer JV, Cerroni L. Dermatology. 4th ed. Philadelphia: Elsevier; 2018.
31. Kang S, Amagai M, Bruckner AL, et al. Fitzpatrick’s Dermatology. 9th ed. New York: McGraw-Hill; 2019.
32. Grice EA, Segre JA. The skin microbiome. Nat Rev Microbiol. 2011;9(4):244-53.
33. Bowe WP, Logan AC. Acne vulgaris, probiotics and the gut-brain-skin axis: back to the future? Gut Pathog. 2011;3(1):1.
34. World Health Organization. Leprosy (Hansen’s disease): fact sheet. Geneva: WHO.
35. Gholizadeh Kalan F, Bayrami F. İnsan Mizaçları ve Sağlıklı Beslenme. İzmir: Memento Mori Yayınları; 2024.
36. Gholizadeh Kalan F. Sağlığın 6 Altın Kuralı. Ankara: Dr Kalan Natural; 2022.
37. Gholizadeh Kalan F. Mizacın Sırları. Ankara: Dr Kalan Natural; 2026.
38. Mahjour M, Noras MR, Khoushabi A, Salar R, et al. The role of digestive disorders in melasma. Tradit Integr Med. 2018.
39. Badr P, Handjani F, Mohagheghzadeh A. Historical evidence of treating vitiligo in medieval Persia. Tradit Integr Med. 2017;2(4):166-71.
40. Holcová S, Hladiková M. Lip creams with propolis special extract GH 2002 0.5% versus aciclovir 5.0% for herpes labialis (vesicular stage): randomized, controlled double-blind study. Wien Med Wochenschr. 2019;169(7-8):193-201. doi:10.1007/s10354-018-0667-6
41. Badger-Emeka LI, Emeka PM, Khan TM. Antimicrobial activity of Nigella sativa L. seed oil against multi-drug resistant Staphylococcus aureus isolated from diabetic wounds. Pak J Pharm Sci. 2015;28(6):1985-90.
42. Nyman G, Oldberg Wagner S, Prystupa-Chalkidis K, Ryberg K, Hagvall L. Contact allergy in western Sweden to propolis of four different origins. Acta Derm Venereol. 2020;100(16):adv00256. doi:10.2340/00015555-3615