Ahlat Tıbbında İlaç Şekilleri, İlaçların Fiilleri ve Tedavi Yöntemleri
Yunan, Arap, Fars ve Osmanlı mirasında eczacılık, ilaç bilimi ve tedavi tedbirleri terimleri üzerine kapsamlı bir inceleme.
Özet
Ahlat tıbbında tedavi yalnızca bir ilacı seçmekle sınırlı değildir; ilacın mizacını ve niteliğini tanımak, etkisini belirlemek, uygun ilaç şeklini, hazırlama yöntemini, miktarı ve kullanım zamanını seçmek ve gerekirse ilaç dışı tedavi tedbirlerine başvurmak, tedavi sürecinin bütün parçalarıdır.
Bu geleneğin tıp ve eczacılık metinlerinde ilaçları ve kullanım biçimlerini anlatmak için pek çok terim kullanılmıştır: hap (habb), kurs, süfuf, macun, cevâriş, lauk ve şerbetten zımâd, merhem, tılâ, hukne, âbzen, buhur, saût ve fasda kadar. Bunların yanında müsahhin, müberrid, müleyyin, kâbız, muhallil, münzic, müfettih ve münakkî gibi kelimeler ilaçların fiillerini ve etkilerini anlatır.
Bu kelimeleri doğru anlamak için birkaç kavramı birbirinden ayırmak gerekir: ilaç şekli, ilacın fiili, kullanım yolu, tedavi tedbiri ve eczacılık işlemi. Örneğin “macun” bir ilaç şeklidir, “muhallil” bir ilaç fiilidir, “gamz” elle yapılan yerel bastırma yöntemidir ve “sahk” ilaç maddelerini ezip toz hâline getirme işlemidir.
Bu yazı, ahlat tıbbı ve geleneksel eczacılık kaynaklarında yaygın terimleri kullanarak ve Osmanlı metinleri üzerine yapılmış araştırmaları dikkate alarak bu kelimeleri sınıflandırır ve tanımlar. Bir terimin tarihî kullanımının ya da klasik kaynaklara nispetinin daha fazla nüsha incelemesi gerektirdiği durumlarda kesin bir tanım verilmemiştir.
1. Temeller ve terimlerin sınıflandırılması
Terimlerin karışmasını önlemek için önce beş ana grubu birbirinden ayırmak gerekir.
1.1. İlaç şekli
İlaç şekli, ilacın kullanım için hazırlandıktan sonra aldığı biçimdir; örneğin:
- Hap ve kurs;
- Süfuf ve zerûr;
- Macun ve cevâriş;
- Şerbet ve arak (damıtılmış su);
- Merhem ve zımâd;
- Şiyâf (fitil) ve fürzece;
- Buhur ve ilaç dumanı.
1.2. İlacın fiili ve etkisi
İlacın fiili, ilacın bedende, organda ya da ilgili maddede yaptığı etkinin türüdür; örneğin:
- Teshîn: ısıtmak;
- Tebrîd: soğutmak;
- Telyîn: yumuşatmak;
- Kabz: büzmek ve salgıları azaltmak;
- Tahlîl: birikmiş maddeleri dağıtmak;
- Tenzîc: maddeyi olgunlaştırıp atılmaya ya da dağılmaya hazır hâle getirmek.
1.3. İlacın kullanım yolu
Kullanım yolu ilacın bedene nasıl ve hangi yoldan ulaştırılacağını belirler; örneğin:
- yemek;
- içmek;
- sürmek;
- damlatmak;
- gargara yapmak;
- ağız çalkalamak;
- koklamak ve solumak;
- lavman yapmak;
- ilacı vajinaya ya da düz bağırsağa yerleştirmek.
1.4. Tedavi tedbiri
Tedavi tedbiri, bedenin durumunu değiştirmek, maddeleri atmak, belirtileri azaltmak ya da dengeyi geri getirmek için uygulanan işlemdir; örneğin:
- fasd (kan alma);
- hacamat;
- sülük tedavisi (irsâl-i alak);
- kay (kusma);
- ishal;
- hamam;
- delk (ovma);
- gamz (bastırma);
- riyâzet (egzersiz) ve dinlenme.
1.5. Eczacılık işlemleri
Eczacılık işlemleri ilaç maddelerini hazırlamak, çıkarmak, arıtmak, birleştirmek ve saklamak için yapılan işlerdir; örneğin:
- sahk (ezme, öğütme);
- dakk (dövme);
- naka (ıslatma);
- tabh (pişirme);
- taktîr (damıtma);
- tasfiye (arıtma);
- tahmîs (kavurma);
- teklîs (kireçleştirme);
- tağlîz (koyulaştırma).
Bu sınıflandırma, bir terimin sırf ilaçla ilgisi olduğu için yanlış gruba konmasını önler.
Birinci bölüm: İlaç şekilleri ve ilaç ürünleri
2. Katı ilaçlar
2.1. Hap (Habb)
Hap, malzemeleri ezildikten ve bağlayıcı bir maddeyle birleştirildikten sonra küçük, yutulabilir taneler hâline getirilen ilaçtır.
Hap genellikle ağızdan kullanım için hazırlanır. Büyüklüğü, ağırlığı, sayısı ve bileşenleri reçeteye göre belirlenir.
2.2. Kurs (Qurs)
Kurs, toz hâline getirilmiş ilaç maddeleri ve uygun yardımcı maddelerden yapılan katı ve sıkıştırılmış bir üründür.
Eski kaynaklarda kurs ve hap bazen birbirine yakın anlamda kullanılmıştır; yine de eczacılık sınıflandırmasında kursu sıkıştırılmış ve nispeten yassı, hapı ise tane ya da küre şeklinde saymak mümkündür. Bu fark bütün tarihî metinlerde aynı değildir.
2.3. Süfuf (Safūf)
Süfuf, malzemeleri kurutulup öğütüldükten sonra toz hâlinde kullanıma hazırlanan ilaçtır.
Süfuf:
- doğrudan su ya da uygun bir içecekle alınabilir;
- bal ya da şerbetle karıştırılabilir;
- kapsüle ya da yenebilir bir kılıfa konabilir;
- reçete böyle bir kullanımı belirtiyorsa yerel olarak kullanılabilir.
2.4. Zerûr (Dharūr)
Zerûr genellikle deri, yara ya da ilgili bölge üzerine serpilen ince ve kuru bir tozdur.
Süfuftan asıl farkı kullanımındadır: süfuf çoğunlukla ağızdan kullanılır, zerûr ise daha çok haricen kullanılır.
2.5. Sünûn (Sunūn)
Sünûn, dişler ve diş etleri için hazırlanan, temizlemek, ovmak ya da ağızda yerel kullanmak için yapılan özel tozdur.
Geleneksel reçetelerde sünûn yapımında bitkisel, madenî ya da büzücü ve güzel kokulu maddeler kullanılmış olabilir.
2.6. Kühl (Kuḥl, sürme)
Kühl, gözde kullanılmak üzere hazırlanan bir üründür. Geçmişte yapımında çeşitli madenî ve bitkisel maddeler kullanılırdı.
Kühlü genel ilaç tozlarından ayırmak gerekir; çünkü hazırlanması ve kullanımı göz gibi hassas bir organla ilgilidir.
2.7. Küşte (Kushta)
Küşte, madenî, metalik ya da bazı diğer maddelerin ısıl işlem ve kireçleştirmeyle elde edilen ürünleri için kullanılan bir terimdir; geleneksel eczacılıkta, özellikle Hint alt kıtasındaki sonraki dönem Yunani (Unani) tıp kollarında görülür.
Bu terim belirli bir kanıt olmadan ahlat tıbbının bütün dönemlerine ya da bütün klasik hekimlere nispet edilmemelidir. Sonraki dönem kaynaklarda ve bölgesel eczacılıkta daha belirgindir.
3. Yarı katı ve hamur kıvamındaki ilaçlar
3.1. Macun (Ma’jūn)
Macun, toz hâline getirilmiş bir ya da birkaç ilacın bal, şeker ya da kıvam verici maddeler gibi bir esasla birleştirilmesiyle hazırlanan yarı katı bir üründür.
Macun yapımında esasın türü, nem miktarı, yumuşaklık, kıvam, malzemelerin eklenme sırası ve saklama biçimi önemlidir.
3.2. Cevâriş (Jawārish)
Cevâriş, genellikle bitkisel ilaçların, özellikle sindirim sisteminin işleyişine yardımcı güzel kokulu maddelerin, tatlı bir esasla birleştirilmesiyle hazırlanan ağızdan alınan yarı katı bir üründür.
Geleneksel eczacılık kaynaklarında cevârişler çoğunlukla mide, hazım, iştah ve bazı sindirim işlevleri için önerilmiştir; ama her cevârişin etkisi kendi bileşimine ve reçetesine göre değerlendirilmelidir.
3.3. Hamîre (Khamīra)
Hamîre, ilaç maddelerinin bal, şeker ya da bir ilaç kaynatmasının koyulaştırılmış hâli gibi bir esasla birleştirildiği yarı katı bir üründür.
Bazı hazırlama yöntemlerinde karışım sıcakken sürekli karıştırılarak yumuşak, düzgün ve bazen daha hafif bir dokuya ulaştırılır.
Hamîre sonraki dönem ahlat tıbbı ve Hint-Yunani eczacılığında belirgin bir yer edinmiştir.
3.4. Lauk (La’ūq)
Lauk, yarı koyu ve yapışkan biçimde hazırlanan, genellikle ağızda yavaşça tutularak tükürükle karışması ve ağız ve boğaz yoluyla alınması sağlanan ilaçtır.
Bu ilaç şekli geleneksel reçetelerde daha çok boğaz, öksürük ve solunum sistemiyle ilgili kullanımlarda görülür.
3.5. İtrîfel (Iṭrīfal)
İtrîfel, geleneksel eczacılık kaynaklarında bileşimi çoğunlukla halîlelerle (myrobalan) ve başka maddelerle bilinen bir tür bileşik üründür.
İtrîfeli yalnızca bir bitkinin ya da tek bir maddenin adı saymamak gerekir; farklı türleri ve reçeteleri olan bir bileşik ürünler grubunun adıdır.
3.6. Lübûb (Luboob)
Lübûb, bazı reçetelerde iç meyvelerden ve besleyici ya da ilaç maddelerinden oluşan bir bileşik ürünler grubudur.
Çeşitli lübûb reçetelerinde badem, ceviz, fıstık içi ve başka maddeler bulunabilir; ama her türün tam bileşimi kendi reçetesinden belirlenmelidir.
3.7. Tiryak (Tiryāq)
Tiryak, tıp tarihinde zehirlere ve bazı sokmalara ve hastalıklara karşı kullanılan bir bileşik ilaçlar grubunun adıdır.
Tiryakların tek ve sabit bir bileşimi yoktu; farklı reçeteleri farklı kaynaklarda kayıtlıdır. Bu yüzden bütün tiryakları tek bir ilaç saymamak gerekir.
3.8. Nûşdârû (Anūshdārū)
Nûşdârû, tarihî kaynaklarda bazı değerli bileşik ilaç ürünlerine verilen addır. Bileşimi ve kullanımı farklı dönemlerde ve reçetelerde aynı değildir.
Belirli bir nûşdârûyu tanıtmak için reçetesi ve kaynağı ayrıca belirtilmelidir.
3.9. Reçel (Murabbā)
Geleneksel eczacılıkta murabba yalnızca sıradan bir yiyecek değildir; bazı durumlarda meyve, çiçek ya da bitki kısımlarından ilaç ürünü olarak hazırlanırdı.
İlaç olarak murabba hazırlanırken bitkisel madde bal ya da şekerle ve bazen özel tedbirlerle hazırlanırdı; hem tüketilebilir hem de iyi saklanabilir olsun diye.
3.10. Gülbeşeker (Gulqand)
Gülbeşeker genellikle gül yaprakları ve şeker ya da bal gibi tatlandırıcı bir maddeden hazırlanan bir üründür.
Geleneksel kaynaklarda çiçeğin türüne, tatlı esasa ve hazırlama yöntemine göre çeşitli gülbeşeker türleri anılır.
3.11. Diyâkûzâ (Dayaqūzā)
Diyâkûzâ, bazı sonraki dönem eczacılık kaynaklarında haşhaş kapsülü ve başka maddelerle hazırlanan yarı katı bir ürün olarak tanıtılır. Kayıtlı bir reçetede malzemeler bir süre suda bekletilir, sonra kaynatılıp koyulaştırılır ve şeker ya da bal esasıyla birleştirilir. Bu ad ve reçete, nüsha incelenmeden bütün klasik kaynaklara genellenmemelidir.
3.12. Gâliye (Ghāliya)
Gâliye, eczacılık, parfümcülük ve kozmetik geleneğinde kullanılan güzel kokulu bileşik bir üründür. Bileşiminde güzel kokulu maddeler, yağlar ve diğer kokulu maddeler bulunabilir.
Bu yüzden gâliyeyi genel olarak ağızdan alınan bir ilaç değil, güzel kokulu ve kozmetik-hijyen ürünleri arasında saymak gerekir.
4. Yağlı ve yerel ilaçlar
4.1. Dühn (Duhn, yağ)
Dühn, bitkisel ya da diğer uygun maddelerden elde edilen, haricen ya da bazı reçetelerde dahilen kullanılabilen yağ ya da yağlı üründür.
4.2. Merhem (Marham)
Merhem, deriye, yaraya ya da zarar görmüş bölgeye sürmek için hazırlanan yumuşak ve yarı katı bir üründür.
Merhem yapımında yağ, balmumu, iç yağı ve ilaç maddeleri farklı oranlarda birleştirilebilir.
4.3. Kayrûtî (Qayrūṭī)
Kayrûtî, genellikle yağ, balmumu ve ilaç maddelerinin birleştirilmesiyle hazırlanan yağlı ve yerel bir ilaç ürünüdür.
Yapı bakımından bazı merhemlere yakındır; ama eczacılık metinlerinde kendine özgü adı ve yapım tarifi vardır.
4.4. Zımâd (Ḍimād, lapa)
Zımâd, hamur ya da nemli bir karışım şeklinde hazırlanıp ilgili bölgeye konan ilaçtır.
Zımâdın malzemeleri bitki tozları, madenî maddeler, yağlar, sular ya da başka uygun karışımlar olabilir.
4.5. Tılâ (Ṭilā’)
Tılâ, ilacı beden yüzeyine ya da belirli bir bölgeye sürmektir. Bazı metinlerde kelime sürmek için hazırlanmış ürünü de ifade eder.
Dolayısıyla tılâ bazen ürünün, bazen de kullanım yönteminin adıdır; tam anlamı metnin bağlamından anlaşılmalıdır.
4.6. Letûh (Laṭūkh)
Letûh, hamur ya da yumuşak bir karışım olarak deriye sürülen yerel bir ilaçtır. Bazı kullanımlarda zımâda yakındır; ama aralarındaki tarif ve kullanım farkı reçete metninden belirlenmelidir.
4.7. Kimâd ve tekmîd (Kumād / Takmīd)
Kimâd, bedene yerel olarak sıcaklık ya da sıcak ve nemli bir ilaç uygulamaktır. Tekmîd bu tedbiri uygulama işinin adıdır.
Bunun için ısıtılmış bez, ısıtılmış bitkisel maddeler ya da uygun ilaç karışımları kullanılabilir.
4.8. Gasûl (Ghasūl)
Gasûl, derinin, saçın ya da belirli bir bölgenin yıkanmasında kullanılan sıvı ya da sulu bir üründür.
4.9. Hızâb (Khiḍāb, kına ve boya)
Hızâb, saçı, deriyi ya da tırnağı boyamak için kullanılan bir karışımdır; boyamanın yanında kozmetik ya da bakım işlevi de görebilir.
4.10. Sâbiğ (Ṣābigh)
Sâbiğ, boyayıcı madde ya da üründür. Kelime daha çok boyama özelliğini anlatır; bağımsız bir ilaç şekli sayılması gerekmez.
4.11. Nûre (Nūra)
Nûre, geleneksel kaynaklarda belirli madenî bileşimleriyle bilinen tüy dökücü bir üründür. Ağızdan alınan ilaçlar arasında değil, yerel ve hijyen ürünleri arasında yer alır.
4.12. Ubtan (Ubtan)
Ubtan, bazı sonraki dönem eczacılık ve cilt bakımı kollarında, özellikle Hint alt kıtası geleneğinde, deriyi temizleyen ve güzelleştiren toz ya da hamur karışımlar için kullanılan bir terimdir.
Yeni Yunani listelerinde yer alması, kelimenin bütün eski Arapça ve Farsça metinlerde aynı anlamla yaygın olduğunu tek başına kanıtlamaz.
4.13. Gamz (Ghamz)
Burada önemli bir terim ayrımı yapmak gerekir:
Elle ve tedavi amaçlı kullanımda gamz, parmaklarla ya da elle yerel bastırmak demektir. Bu işlem bir noktaya ya da bölgeye yoğunlaşmış baskı şeklinde yapılabilir.
Ama bugünkü Farsçada “gamze” kelimesinin başka bir anlamı da vardır ve bağlama bakılmadan teknik terim olan gamz ile bir tutulmamalıdır.
Gamz bir ilaç ürünü değildir; elle yapılan yöntemler ve tedavi tedbirleri arasında yer alır.
5. Sıvı ilaçlar
5.1. Şerbet (Sharbat)
Şerbet, ilaç maddelerinin su ya da uygun sıvılarda çözülmesi ya da kaynatılması ve tatlandırıcı eklenmesiyle hazırlanan tatlı ve sıvı bir üründür.
Şerbet meyveden, çiçekten, bitkiden, tohumdan ya da bileşik ilaçlardan hazırlanabilir.
5.2. Rub (Rubb, pekmez kıvamı)
Rub, genellikle meyve suyunun ya da bitki özütünün koyulaştırılıp suyunun azaltılmasıyla elde edilen koyu bir üründür.
İlaç kaynaklarında rub esas olarak ya da bağımsız bir ürün olarak kullanılabilir.
5.3. Arak (ʿAraq, damıtılmış su)
Arak, bitkisel maddelerin suyla damıtılmasıyla elde edilen üründür. Bu süreçte ısınan maddelerden çıkan buhar toplanır ve soğutularak damıtılmış sıvı elde edilir.
Bitkisel araklar geleneksel eczacılığın bilinen ürünlerindendir.
5.4. Kaynatma (Joshānda)
Kaynatma, ilaç maddesinin su ya da uygun bir sıvıya konup belirli bir süre kaynatılmasıyla elde edilir.
Bu yöntem daha çok kök, kabuk, gövde ve daha uzun çıkarma gerektiren tohumlar gibi bitkinin nispeten sert kısımları için kullanılmıştır.
5.5. Demleme (Infusion / Khīsānda)
Demlemede ilaç maddesinin üzerine kaynar su dökülür ve kap bir süre kapalı tutulur ki etkin ya da çözünür maddeleri suya geçsin.
Bu yöntemde, kaynatmanın aksine, maddenin kendisi genellikle uzun süre ateşte kaynatılmaz.
Bazı Yunani eczacılık kaynaklarında khîsânda, demlemenin karşılığı olarak verilmiştir.
5.6. Soğuk ıslatma (Naqʿ / Maceration)
Soğuk ıslatmada ilaç maddesi kaynatılmadan bir süre su ya da uygun bir sıvı içinde bekletilir ki çıkarılabilir maddeleri sıvıya geçsin.
Bekletme süresi ve sıvının türü maddenin niteliğine bağlıdır.
5.7. Mâü’l-fevâkih (meyve suyu)
Mâü’l-fevâkih meyvelerden hazırlanan su ya da sıvı üründür. Bu terim çeşitli ilaç amaçlı meyve sularını ya da meyve karışımlarını ifade edebilir.
5.8. Mâü’l-lahm (et suyu)
Mâü’l-lahm, etin suda pişirilip çözünür maddelerinin çıkarılmasıyla elde edilen sıvıdır. Geleneksel reçetelerde gıda-ilaç olarak anılmıştır.
5.9. Mâü’l-bukûl
Mâü’l-bukûl, baklagillerin ya da bazı yenebilir bitkilerin suda pişirilmesiyle elde edilen sıvıdır.
5.10. Mâü’ş-şaîr (arpa suyu)
Geleneksel arpa suyu, arpa ve sudan hazırlanan bir üründür ve kaynaklarda hazırlanması için çeşitli tarifler vardır.
5.11. Sirkencübin (Sikanjabīn)
Sirkencübin, sirke ile genellikle bal ya da şeker olan bir tatlandırıcının karışımıdır; bazı reçetelerde bitkiler ve başka maddelerle birleştirilir.
Geleneksel eczacılıkta çeşitli sirkencübin türleri vardır ve bileşimleri aynı değildir.
5.12. Nebîz (Nabīdh)
Nebîz, bazı maddelerin, özellikle meyvelerin, sıvıda ıslatılması ya da mayalandırılmasıyla elde edilen içeceğin adıdır. Tarihî metinlerde nebîzin türü, hazırlanma süresi ve özellikleri önemliydi.
5.13. Lüâb (Luʿāb, müsilaj)
Lüâb, müsilajlı tohumlar gibi maddelerin ıslatılması ya da kaynatılmasıyla elde edilen yapışkan ve sümüksü bir sıvıdır.
Lüâblar geleneksel reçetelerde yumuşatıcı ve kaplayıcı bir etki sağlamak için kullanılmıştır.
5.14. Damla (Qaṭūr)
Damla, az miktarda ve damlatılarak kullanılan sıvı bir ilaç şeklidir; örneğin gözde, kulakta ya da burunda.
Damlanın kullanımı ve bileşimi reçeteyle belirlenmelidir.
5.15. Mahlûl (Maḥlūl, çözelti)
Mahlûl, içinde bir ya da birkaç maddenin çözündüğü sıvıdır. Bu terim daha çok ürünün fiziksel durumunu ve bileşimini anlatır, tedavi etkisini değil.
5.16. Ruh (Rūḥ)
Bazı eczacılık metinlerinde ruh, uçucu ve güzel kokulu maddelerin damıtılması ya da çıkarılmasıyla elde edilen ürünleri ifade eder. Tam anlamı maddenin türüne ve yapım yöntemine bağlıdır.
5.17. Mezîc (Mazīj)
Mezîc, birkaç maddenin karıştırılmasıyla elde edilen sıvı karışım ya da bileşimdir. Bu kelime sabit tarifi olan bağımsız bir ilaç şeklinin adı olmak zorunda değildir.
5.18. Zülâl (Zulāl)
Bazı eczacılık metinlerinde zülâl, berraklaştırılmış duru sıvıyı ya da sıvı ve sulu bir ürünü ifade eder. Tam anlamını belirlemek için asıl metin incelenmelidir.
5.19. Halîb (Ḥalīb, süt)
Halîb süt demektir ve bazı reçetelerde ilacın esası, taşıyıcısı ya da bileşeni olarak kullanılmıştır.
5.20. Sekûb (Sakūb)
Bazı metinlerde sekûb, sıvıyı bedenin bir bölgesine dökmek ya da akıtmak anlamına gelir. Bu açıdan bağımsız bir ilaç ürününden çok bir kullanım yönteminin adıdır.
5.21. Nutûl (Nuṭūl)
Nutûl, ilaçlı sıvının bir mesafeden bedenin bir bölgesine dökülerek sürekli ya da aralıklı temas etmesinin sağlandığı yöntemdir.
5.22. Mesûh (Masūḥ)
Mesûh, beden yüzeyine sürmek ve meshetmek için hazırlanmış ürün ya da karışımdır. Bazı kaynaklarda bir tür yağı ya da yerel sıvıyı ifade eder.
5.23. Merâvih (Marāwikh)
Bazı sonraki dönem eczacılık listelerinde merâvih, yerel bir ürünü ya da kullanım yöntemini ifade eder. Kullanımı farklı kaynaklarda aynı ve açık olmadığı için asıl metne başvurulmadan kesin ve tek tip bir tanım verilmemelidir.
5.24. Âbzen (Ābzan, oturma banyosu)
Âbzen, bedenin bir kısmının ya da tamamının su ya da ilaçlı bir sıvıya konduğu tedbirdir. Leğen bölgesi, uzuvlar ya da bütün beden için kullanılabilir.
Âbzeni sıvı ilaç ürünlerinden ayırmak gerekir; çünkü aslında bir kullanım yöntemi ve tedavi tedbiridir.
5.25. Ayak banyosu (Pâşûye)
Pâşûye, ayakları su ya da uygun bir sıvıyla yıkamak ya da onlara koymaktır. Sade su ya da ilaçlı bir sıvı olabilir.
5.26. Âbkâme
Âbkâme, İran’ın beslenme kültüründe ve geleneksel tıbbında sıvı ve ekşimsi bir çeşni ya da katıktı. Kuru ekmeğin (buğday ya da arpa) suda ıslatılıp sıcakta ya da güneşte mayalanıp ekşimesiyle yapılırdı. Bazen yoğurt, ayran ya da sirke eklenir; kimyon, nane, yarpuz ya da kereviz tohumu gibi baharat ve otlarla tatlandırılırdı. İştah açmak, hazma yardım etmek ve serinletmek için, özellikle sıcak mevsimde kullanılırdı.
6. Buharlı ve solunan ürünler ve yöntemler
6.1. Buhur (Bakhūr, tütsü)
Buhur, ilaç ve güzel kokulu maddelerin ısıtılması ya da yakılmasıyla solunacak ya da ortama yayılacak buhar veya duman elde edilmesidir.
6.2. Duhûn ve duhne (Dukhūn / Dukhna)
Duhûn ya da duhne, ilaç amaçlı ya da güzel kokulu duman çıkarmak için yakılan madde veya karışımlardır.
6.3. İnkibâb (Inkibāb, buhar banyosu)
İnkibâb, su ya da ilaç kaynatmasının buharının bedene ya da belirli bir bölgeye yöneltildiği yöntemdir.
6.4. Şümûm (Shumūm)
Şümûm, koklamak için hazırlanmış güzel kokulu ya da ilaç maddeleridir.
6.5. Lahlaha (Lakhlakha)
Geleneksel eczacılık kaynaklarında lahlaha, burnun yakınında koklamak ya da hoş koku ve yerel etki sağlamak için kullanılan güzel kokulu ürün ya da maddeleri ifade eder.
6.6. Nüfûh (Nufūkh)
Nüfûh, üflenerek ilgili bölgeye ulaştırılan toz ya da ilaç maddesidir; burun ya da yaralarla ilgili bazı kullanımlarda olduğu gibi.
6.7. Nüşûk (Nushūq, enfiye)
Nüşûk, burun yoluyla alınan, genellikle toz ya da burun mukozasından emilmeye uygun bir madde şeklindeki ilaçtır.
6.8. Saût (Suʿūṭ)
Saût, burun yoluyla kullanılan sıvı ya da yumuşak bir üründür; genellikle ilacı burun deliğine damlatmak ya da sokmak şeklinde.
6.9. Utûs (ʿAṭūs, aksırtıcı)
Utûs, aksırma sağlamak amacıyla burundan kullanılan ilaçtır; genellikle toz ya da uygun bir uyarıcı madde şeklinde.
Önemli fark: Nüfûh ilacı üflemeyi, nüşûk ilacı burun yoluyla ulaştırmayı, saût burunda sıvı ya da yumuşak ilaç kullanmayı, utûs ise aksırtmayı ifade eder. Bu kelimeler birbirinin tam eş anlamlısı olarak kullanılmamalıdır.
7. Özel kullanım yollarına ait ürünler ve yöntemler
7.1. Gargara (Gharghara)
Gargara, sıvıyı yutmadan boğaz ve gırtlak bölgesinde çalkalamaktır.
7.2. Mazmaza (Maḍmaḍa)
Mazmaza, sıvıyı ağızda, dişlerin ve diş etlerinin çevresinde çalkalamaktır. Bu yöntemde sıvı ağızda hareket ettirilir ve sonra dışarı atılır.
7.3. Vecûr (Wajūr)
Vecûr, ağız yoluyla, genellikle sıvı ya da yumuşak ilacı ağza dökerek hastaya verilen ilaçtır. Bazı kaynaklarda çocuklar ve normal yutamayanlar için kullanımı anılır.
7.4. Zerûk (Zarūq)
Zerûk, ilacı bedenin bir kanalına ya da belirli bir bölgeye sokmak ya da dökmek demektir. Tam anlamı metindeki organa ve kullanım yöntemine bağlıdır.
7.5. Hukne (Ḥuqna, lavman)
Hukne, ilaçlı sıvıyı makattan bağırsağa vermektir. Geleneksel metinlerde hukne, bağırsak içeriğini yumuşatmak ya da ilacı bölgeye ulaştırmak gibi farklı amaçlarla yapılmış olabilir.
7.6. Hamûl (Ḥamūl)
Hamûl, istenen yerde etki etmesi için bedenin içine, genellikle vajinaya ya da düz bağırsağa yerleştirilen ilaçtır.
7.7. Fürzece (Firzaja, vajinal fitil)
Fürzece, vajinaya yerleştirmek için hazırlanan ilaç ürünüdür. Şekli ve bileşimi reçeteye göre farklıdır.
7.8. Şiyâf (Shiyāf, fitil)
Şiyâf, makattan bedene giren ve beden ısısıyla yumuşayan ya da eriyen bir üründür.
7.9. Fitil
Fitil, ilaca bulanmış, ilacı ulaştırmak ya da belirli bir yolu açık tutmak için kullanılan ince bez, pamuk ya da uygun bir maddeden yapılmış şerit ya da parçadır.
7.10. Berûd (Burūd)
Bazı eczacılık kaynaklarında berûd, göze özel ürünleri ya da gözle ilgili ilaç tozlarını ifade eder. Kullanımı farklı metinlerde değişebileceğinden nüsha kanıtıyla tanımlanmalıdır.
7.11. Mezûğ (Mazūgh)
Bu terim bazı sonraki dönem eczacılık listelerinde görülür; ama ilaç şeklini, bileşimini ve kullanım yöntemini kesin olarak belirlemek için yeterli ve tutarlı kanıt yoktur. Bu yüzden asıl metin incelenmeden kesin bir tanım kurulmamalıdır.
İkinci bölüm: Ahlat tıbbında ilaçların fiilleri ve etkileri
8. Dört nitelikle ilgili fiiller
Ahlat tıbbında ilaçlar sıcak, soğuk, nemli ve kuru nitelikler açısından incelenir. Bu nitelikler ilacın hastanın mizacına ve durumuna uygunluğunu belirlemede önemlidir.
8.1. Müsahhin (Musakhkhin)
Sıcaklık niteliği oluşturan ya da bedenin veya organın hararetini artırmaya yardım eden ilaç.
8.2. Müberrid (Mubarrid)
Soğukluk niteliği oluşturan ya da harareti azaltan ilaç.
8.3. Müretrib (Murattib)
Rutubet oluşturan ya da koruyan ve kuruluğu gidermeye yardım eden ilaç.
8.4. Müceffif (Mujaffif)
Rutubeti azaltan ya da maddelerin ve dokuların kurumasına yardım eden ilaç.
8.5. Mülattıf (Mulaṭṭif)
Koyu maddelerin incelmesine ya da koyuluklarının ve yapışkanlıklarının azalmasına yardım eden ilaç.
8.6. Mükessif (Mukaththif)
Maddelerin koyulaşmasına ya da kıvamlarının artmasına yol açtığı kabul edilen ilaç.
8.7. Müleyyin (Mulayyin, yumuşatıcı)
Maddelerin yumuşamasına ya da atılmasının kolaylaşmasına yol açan ilaç. Bu terim birçok durumda dışkılamayı kolaylaştırmak için de kullanılır.
8.8. Kâbız (Qābiḍ, büzücü)
Dokuların büzülmesine, salgıların azalmasına ya da maddelerin çıkışının sınırlanmasına yol açan ilaç.
8.9. Mürhî (Murakhkhī)
Dokuların gevşemesine ya da yumuşamasına yol açan ve bazı durumlarda kâbızın karşısında yer alan ilaç.
9. Maddelerin dağıtılması, olgunlaştırılması ve temizlenmesiyle ilgili fiiller
9.1. Muhallil (Muḥallil, dağıtıcı)
Muhallil, ahlat tıbbı terminolojisinde bir organda ya da bölgede birikmiş maddeleri dağıtıp çözdüğü kabul edilen ilaçtır; özellikle şişlikler ve madde birikimi bahsinde.
Muhallili müfettit ile bir tutmamak gerekir: muhallil maddenin dağıtılmasıyla ilgilidir, müfettit ise sert maddeleri parçalamayı ya da ufalamayı ifade eder.
9.2. Münzic (Munḍij, olgunlaştırıcı)
Münzic, maddeyi olgunluğa ve atılmaya ya da dağılmaya hazır hâle getirmeye yardım eden ilaçtır.
9.3. Nâzic (Nāḍij)
Nâzic, olgunluğa ulaşmış maddenin vasfıdır. Yani münzic ilacın fiilinin, nâzic ise maddenin durumunun adıdır.
9.4. Münakkî (Munaqqī, temizleyici)
Münakkî, bir organı temizlemek ya da ondan uygunsuz maddeleri çıkarmak için kullanılan ilaçtır.
9.5. Müfettih (Mufattiḥ, açıcı)
Müfettih, tıkanıklıkları açmak ve tıkanmış kanalları ya da gözenekleri açmak için kullanılan ilaçtır.
9.6. Câlî (Jālī, cilalayıcı)
Câlî, temizleyici özelliği olan ve organ yüzeyine yapışmış maddeleri ya da tortuları gidermek için kullanılan ilaçtır.
9.7. Mukaşşir (Muqashshir, soyucu)
Mukaşşir, derinin ya da dokunun yüzey tabakasının ayrılmasına yardım eden ilaçtır.
9.8. Muhammir (Muḥammir, kızartıcı)
Muhammir, derinin kızarmasına ya da yüzeysel kan akışının artmasına yol açan ilaçtır.
9.9. Mülhim (Mulḥim, yapıştırıcı)
Mülhim, ayrılmış dokuların ya da yaraların birleşip onarılmasına yol açtığı kabul edilen ilaçtır.
9.10. Müdemmil (Mudammil, yara kapatıcı)
Müdemmil, geleneksel terminolojide yaranın iyileşip kapanmasına yardım eden ilaçtır.
9.11. Münbitü’l-lahm (Munbit al-Laḥm, et bitirici)
Yeni et oluşması ve yara yatağının dolması için kullanılan ilaç.
9.12. Muğrî (Mughri)
Yapıştırma özelliği olan ve yüzeylerin birleşmesine ya da örtülmesine yol açtığı kabul edilen ilaç.
9.13. Râdi’ (Rādiʿ, geri itici)
Râdi’, maddenin bölgeye doğru hareketini durdurmak ya da yayılmasını önlemek için kullanılan ilaçtır.
9.14. Mâni’ (Māniʿ)
Mâni’, bir sürecin oluşmasını ya da yayılmasını önleyen ilaçtır. Tam anlamı reçetenin bileşimine ve tedavinin konusuna göre belirlenir.
10. Maddelerin atılması ve çıkarılmasıyla ilgili fiiller
10.1. Müshil (Mushil)
Müshil, maddelerin bağırsaktan atılmasını kolaylaştıran ilaçtır. Ahlat tıbbı metinlerinde müshiller atılması hedeflenen maddeye göre sınıflandırılabilir.
10.2. Müdirr-i bevl (Mudirr al-Bawl, idrar söktürücü)
İdrarı artıran ilaç.
10.3. Müdirr-i tams (Mudirr al-Ṭamth, adet söktürücü)
Geleneksel terminolojide adet kanamasını artırmak ya da uyarmak için kullanılan ilaç.
10.4. Müdirr-i leben (Mudirr al-Laban, süt artırıcı)
Süt salgısını artırdığı kabul edilen ilaç.
10.5. Muarrık (Muʿarriq, terletici)
Terlemeyi artıran ilaç.
10.6. Mukayyi’ (Muqayyiʾ, kusturucu)
Kusmaya yol açan ilaç.
10.7. Münfis (Munfith)
Maddelerin solunum yollarından ve öksürükle atılmasına yardım eden ilaç. Bazı metinlerde bu kelime balgam çıkarma fiilleriyle ilişkilidir.
10.8. Mukşi’ (Muqshiʿ, balgam söktürücü)
Balgamın ve salgıların solunum sisteminden atılmasına yardım eden ilaç.
10.9. Târid-i riyâh (Ṭārid al-Riyāḥ, gaz giderici)
Bedende birikmiş yel ve gazları dağıttığı kabul edilen ilaç.
10.10. Muhric (Mukhrij)
Bir maddeyi organdan ya da bedenden çıkaran ilaç. Tam anlamını kavramak için neyin muhrici olduğu belirtilmelidir.
10.11. Dâfi’ (Dāfiʿ)
İlgili maddeyi ya da etkeni bedenden ya da organdan uzaklaştıran veya atılmasına yardım eden ilaç.
10.12. Hâbis (Ḥābis, tutucu)
Bir maddenin çıkışını ya da akışını durduran veya sınırlayan ilaç.
10.13. Kâtı’ (Qāṭiʿ)
Bir akışı ya da süreci kesen ilaç; belirli geleneksel kullanımlarda salgıların ya da kanamanın kesilmesi gibi.
10.14. Kâbız-ı dem (Qābiḍ al-Dam, kan durdurucu)
Kanamayı durdurmak ya da azaltmak için kullanılan ilaç.
10.15. Müfettit-i hasât (Mufattit al-Ḥaṣāt, taş kırıcı)
Geleneksel terminolojide taşları ve sert tortuları kırmak ya da ufalamak için kullanılan ilaç.
11. Ağrı, uyku ve sinir sistemiyle ilgili fiiller
11.1. Müsekkin (Musakkin, yatıştırıcı)
Ağrıyı dindiren ya da uyarılmayı azaltan ilaç.
11.2. Muhaddir (Mukhaddir, uyuşturucu)
Duyuyu azaltan ya da yerel veya genel uyuşukluk yapan ilaç.
11.3. Münevvim (Munawwim, uyutucu)
Uyku getiren ya da uykuya yardım eden ilaç.
11.4. Münebbih (Munabbih, uyarıcı)
Uyarıcı olan ve uyanıklığı ya da etkinliği artıran ilaç.
11.5. Müferrih (Mufarriḥ, ferahlatıcı)
Geleneksel terminolojide neşe vermek ve bazı ağırlık ya da hüzün hâllerini gidermek için kullanılan ilaç.
11.6. Mukavvî-i kalb (Muqawwi al-Qalb)
Geleneksel sınıflandırmada kalbi güçlendirmek için tanıtılan ilaç.
11.7. Mukavvî-i dimağ (Muqawwi al-Dimāgh)
Geleneksel terminolojide dimağın ya da beynin işleyişini güçlendirmek için kullanılan ilaç.
11.8. Mukavvî-i a’sâb (Muqawwi al-Aʿṣāb)
Geleneksel sınıflandırmada sinirleri güçlendirmek için tanıtılan ilaç.
11.9. Mukavvî-i mide (Muqawwi al-Miʿda)
Mideyi güçlendirmek ve işleyişine yardım etmek için kullanılan ilaç.
12. İştah, hazım ve beslenmeyle ilgili fiiller
12.1. Müştehî (Mushtahī, iştah açıcı)
İştahı artıran ilaç.
12.2. İştah kesici
İştahı azaltan ilaç.
12.3. Hâzım (Hāḍim, hazmettirici)
Yemeğin hazmına yardım eden ilaç.
12.4. Mukavvî (Muqawwi, kuvvet verici)
Bir organı ya da belirli bir işlevi güçlendirmek için tanıtılan ilaç. Bu kelime geneldir ve hangi organın ya da sistemin mukavvîsi olduğu belirtilmelidir.
12.5. Muğazzî (Mughadhdhī, besleyici)
Besleyici özelliği olan ya da besleyici ve güçlendirici madde olarak kullanılan ilaç.
12.6. Müsemmin-i beden (Musammin al-Badan, şişmanlatıcı)
Geleneksel sınıflandırmada kilo aldırmak ya da bedeni şişmanlatmak için kullanılan ilaç.
12.7. Müzîl
Müzîl, giderici ya da yok edici demektir; örneğin ağrı giderici ya da kötü koku giderici. Bu kelime konusu belirtilmeden belirli bir ilaç fiilini tanımlamaz.
13. Özel ve bileşik fiiller
İlaç bilimi metinlerinde pek çok fiil, ilgili organın ya da maddenin adıyla birlikte bileşik biçimde geçer. Örnekler:
- Müfettih-i südde: tıkanıklık açıcı;
- Muhric-i balgam: balgamın atılmasına yardım eden;
- Muhric-i sevda: sevdanın atılmasına yardım eden;
- Muhric-i safra: safranın atılmasına yardım eden;
- Münakkî-i dimağ: geleneksel terminolojide dimağı temizleyen;
- Mukavvî-i mide: mideyi güçlendiren;
- Mukavvî-i kalb: kalbi güçlendiren;
- Mukavvî-i a’sâb: sinirleri güçlendiren;
- Kâtil-i dîdân: geleneksel terminolojide kurtları öldüren;
- Dâfi’-i taaffün: kokuşmayı gideren ya da önleyen;
- Dâfi’-i teşennüc: geleneksel sınıflandırmada kasılma (nöbet) önleyici;
- Muslih: başka bir ilacın etkisini ya da niteliğini düzelten.
Bu bileşikler organa, maddeye ve kullanımlarına göre yorumlanmalıdır; çünkü genel bir fiil bir organın adıyla birlikte daha özel bir anlam kazanabilir.
Üçüncü bölüm: Tedavi yöntemleri ve tedbirleri
14. Maddelerin atılması ve boşaltılması yöntemleri
14.1. Fasd (Faṣd, kan alma)
Fasd, bir damarı açıp belirli miktarda kan almaktır. Ahlat tıbbında fasd, imtilâ (dolgunluk) ve maddelerin atılması bahsinde önemli tedbirlerden biri sayılmıştır.
14.2. Hacamat (Ḥijāma)
Hacamat, deri üzerinde emme oluşturarak ve bazı türlerinde yüzeysel çizikler atılarak yapılan bir yöntemdir.
Geleneksel kaynaklarda hacamat yer, tür ve uygulama biçimine göre sınıflandırılmıştır.
14.3. Sülük tedavisi (Irsâl-i alak)
İrsâl-i alak, kan emmesi için sülüğün ilgili bölgeye konmasıdır. Bu yöntem geleneksel metinlerde yerel boşaltmayla ilgili tedbirlerden biri olarak anılmıştır.
14.4. Kay (Qayʾ, kusma)
Kay, mide içeriğini ağız yoluyla çıkarmaktır. Ahlat tıbbında kusma boşaltıcı tedbirlerden sayılırdı.
14.5. İshal ve müshil vermek (Ishāl)
Bu terminolojide ishal, bağırsak içeriğinin artmış biçimde atılmasını ifade eder. Geleneksel tedbirlerde maddelerin bağırsaktan boşaltılması için müshil kullanımı gündemdeydi.
14.6. Tenkiye (Tanqiya, arındırma)
Tenkiye, temizleme ya da boşaltma demektir ve tedavide hukne gibi yöntemlerle ya da başka tedbirlerle yapılabilir. Tenkiyenin genel bir kavram olduğunu ve her zaman hukne ile eş anlamlı olmadığını unutmamak gerekir.
14.7. Hukne
Hukne hem sıvı bir ilacın kullanım şekli hem de ilacı ya da sıvıyı bağırsağa ulaştırma yöntemi olabilir. Tedavi tedbirleri sınıflandırmasında işlevi ve tedavi amacı bakımından da incelenmelidir.
14.8. Ta’rîk (terletme)
Ta’rîk, ter çıkışını artırma amacıyla yapılan bir tedbirdir. Geleneksel metinlerde hamam, sıcak örtü ve bazı ilaçlar terletmek için kullanılmış olabilir.
15. Elle yapılan ve yerel yöntemler
15.1. Delk (Dalk, ovma)
Delk, beden dokularını elle ovmak, sürtmek ya da yoğurmaktır. Delkin şiddeti, hızı, süresi ve yönü amaca ve bölgeye göre değişebilir.
15.2. Gamz (Ghamz, bastırma)
Gamz, parmaklarla ya da elle yerel olarak bastırmaktır. Bu yöntemde baskı genellikle belirli bir nokta ya da bölge üzerine uygulanır.
Delk ile gamz arasındaki fark: Delkte elin yüzey ya da doku üzerindeki hareketi ve ovması önemlidir; gamzda yoğunlaşmış yerel baskı asıl unsurdur.
15.3. Temrîh (Tamrīkh, yağ sürme)
Temrîh, bedene yağ ya da yağlı ilaç sürmektir. Masaj ya da ovma ile birlikte yapılabilir, ama aslı yağlı ilacın uygulanmasıdır.
15.4. Tedhîn (Tadhīn, yağlama)
Tedhîn, bedene ya da organa yağ sürmektir. Anlam bakımından temrîhe yakındır, ama bazı metinlerde daha genel bir kullanımı olabilir.
15.5. Tekmîd (Takmīd, sıcak kompres)
Tekmîd, bölgeye sıcaklık ya da sıcak ve nemli maddeler uygulamaktır. Kimâd bu amaçla kullanılan tedbirin ya da aracın adıdır.
15.6. Tılâ
Tılâ bu bölümde ilacı deriye sürme yöntemi olarak ele alınır; bağımsız bir ilaç şekli olarak değil.
15.7. Lapa koymak
Lapa koymak, hamur ya da ilaç karışımını bölgeye yerleştirmektir. Zımâd ürünün, zımâd koymak ise kullanma işinin adıdır.
15.8. Nutûl
Nutûl, ilaçlı sıvıyı yukarıdan bedenin bir bölgesine dökmektir; yıkamak, ısıtmak ya da ilaç maddelerini ulaştırmak amacıyla yapılabilir.
15.9. Sekûb
Bazı metinlerde sekûb da sıvıyı bedene ya da organa dökmeyi ifade eder. Nutûlden tam farkı incelenen metinden çıkarılmalı ve kanıt olmadan tamamen eş anlamlı sayılmamalıdır.
16. Isıl ve sulu yöntemler
16.1. Hamam ve yıkanma
Ahlat tıbbında hamam yalnızca beden temizliği değildir; sıcaklık, rutubet, terleme ve bedenin durumunu değiştirmeyle ilgili tedbirlerden biridir.
16.2. Âbzen
Âbzen, bedenin bir kısmını ya da tamamını su ya da ilaçlı bir sıvıya koymaktır.
16.3. Pâşûye
Pâşûye, ayakları suya koymak ya da uygun suyla yıkamaktır.
16.4. İnkibâb
İnkibâb, su ya da kaynatma buharını deriyle ya da solunum yollarıyla temas ettirmektir.
16.5. Buhur
Buhur, ilaç ve güzel kokulu maddelerden çıkan duman ya da buharı kullanmaktır. Maddelerin yakılmasından çıkan buhur ile suyun kaynatılmasından çıkan buhar arasında ayrım yapmak gerekir.
16.6. Key (Kayy, dağlama)
Key, bölgeyi sıcak bir aletle kontrollü biçimde yakmaktır. Bu yöntem bazı geleneksel kaynaklarda tedavi tedbirlerinden biri olarak anılmıştır.
17. Hareket ve yaşam tarzıyla ilgili tedbirler
17.1. Riyâzet (Riyāḍat, egzersiz)
Ahlat tıbbı terminolojisinde riyâzet, planlı bedensel etkinlik ve hareket demektir. Türü, şiddeti ve süresi bedenin durumuna ve tedbirin amacına uygun olmalıdır.
17.2. Râhat (Rāḥat, dinlenme)
Dinlenme, etkinlik ve riyâzetin karşısında yer alır; güç harcamasını azaltmak ve bedenin gücünü korumak için kullanılır.
17.3. Terevvüh (Tarwīḥ)
Terevvüh, rahatlık sağlamak ve yorgunluğu ya da ağırlığı gidermek demektir. Bazı metinlerde bu kelime huzur ve bedenin havalandırılmasıyla ilgili tedbirlerle ilişkilidir.
17.4. Yiyecek ve içecek tedbiri
Ahlat tıbbında beslenme ve içecekler sağlık ve tedavi tedbirinin temel direklerindendir. Yiyeceğin seçimi, miktarı, zamanı, sırası ve hastanın mizacına uygunluğu önemlidir.
17.5. Uyku ve uyanıklık tedbiri
Uyku ve uyanıklığı düzenlemek sağlığı korumanın ilkelerindendir ve beslenme, hareket ve ruhsal hâllerle birlikte incelenir.
17.6. Ruhsal hâllerin tedbiri
Öfke, korku, hüzün, sevinç ve kaygı gibi hâller sağlığın altı zorunlu kuralı çerçevesinde dikkate alınır ve diğer yaşam tarzı etkenleriyle birlikte incelenir.
18. Cerrahi ve girişimsel yöntemler
Bu grup ilaç tedavisinden farklıdır ve cerrahi tedbirler ve el işlemleri alanına girer:
- Şakk: dokuda yarık ya da kesik açmak;
- Batt: içeriğini çıkarmak için bölgeyi açmak ve yarmak;
- İstihrâc: bir cismi ya da maddeyi bedenden çıkarmak;
- Cebr: kemiği ya da uzvu yerine oturtmak ve düzeltmek;
- Tesbît: uzvu uygun konumda tutmak;
- Hıyâtat: yarayı ya da dokuyu dikmek;
- Kat’: uzvu ya da dokuyu kesmek veya ayırmak;
- Key: bölgeyi sıcak aletle dağlamak.
Cerrahi metinlerde bu işlemlerin her birinin kendine özgü terimleri ve aşamaları olabilir. Dolayısıyla yukarıdaki liste genel bir sınıflandırmadır, tarihî cerrahinin uzman sözlüğünün yerine geçmez.
Dördüncü bölüm: İlaçların yapılması ve hazırlanması işlemleri
19. Kırma, ezme ve ilk hazırlık
19.1. Dakk (Daqq)
Maddeleri kırmak için havanda ya da benzeri bir araçta dövmek.
19.2. Sahk (Saḥq)
Maddeleri toz ya da daha ince parçacıklar hâline gelene kadar ezmek ve inceltmek.
19.3. Taktî’ (Taqṭīʿ)
İlaç maddelerini uygun büyüklükte parçalara ayırmak.
19.4. Tefrîk (Tafrīq)
Parçaları ya da maddeleri birbirinden ayırmak. Tam anlamı eczacılığın hangi aşamasında kullanıldığına göre belirlenir.
19.5. Nahl (Nakhl)
İri parçacıkları incelerden ayırmak ve toz boyutunu eşitlemek için maddeleri elemek.
19.6. Tasfiye (Taṣfiya)
İlaç maddesinden yabancı maddeleri ayırmak.
19.7. Terşîh (Tarshīḥ)
Sıvıyı süzgeçten ya da uygun bir bezden geçirerek süzmek.
19.8. Tecfîf (Tajfīf)
Rutubetini azaltmak için ilaç maddelerini kurutmak.
19.9. Tahmîs (Taḥmīṣ)
Maddelerin özelliklerini değiştirmek için genellikle su eklemeden kavurmak ya da kuru ısıtmak.
19.10. Teşviye (Tashwiya)
Maddeyi belirli bir yöntemle ısıtmak ya da kızartmak. Tahmîsten tam farkı maddenin türüne ve ısıtma yöntemine bağlıdır.
19.11. Tahrîk (Taḥrīq)
Isının yol açtığı değişiklikleri oluşturmak için maddeyi yakmak.
19.12. Teklîs (Taklīs)
Maddeyi küle ya da yüksek ve kontrollü ısıyla elde edilen bir ürüne dönüştürmek. Bu terim madenî ve metalik maddelerin eczacılığında önemlidir.
20. Sıvıların çıkarılması ve hazırlanması
20.1. Naka (Naqʿ)
Çözünür maddeleri çıkarmak için maddeleri su ya da uygun bir sıvıda bekletmek.
20.2. Asr (ʿAṣr)
Suyunu ya da özütünü çıkarmak için maddeyi sıkmak.
20.3. Tabh (Ṭabkh)
Maddeleri uygun bir sıvıda pişirmek ya da kaynatmak.
20.4. Galeyân (Ghalayān)
Sıvının kaynaması ya da kaynatılması.
20.5. Taktîr (Taqṭīr)
Uçucu maddeleri buharlaştırıp sonra buharı soğutarak sıvıya çevirmek suretiyle ayırmak.
20.6. Tağlîz (Taghlīẓ)
Ürünü koyulaştırmak için su ya da çözücü miktarını azaltmak.
20.7. Tebhîr (Tabkhīr)
Sıvının bir kısmını buhara çevirerek uzaklaştırmak.
20.8. Tahmîr (Takhmīr)
Maddenin mayalanma süreciyle değişmesi. Tarihî kaynaklarda bu terim çeşitli ürünler için kullanılmış olabilir.
20.9. Tesviye (Taswiya)
Maddeyi türüne ve yapım tarifine uygun biçimde temizlemek, düzeltmek ya da hazırlamak.
20.10. İstihrâc (Istikhrāj)
Etkin maddeyi ya da istenen kısmı ham maddeden uygun bir yöntemle çıkarmak.
20.11. Demlemek
İlaç maddesini, maddenin kendisini uzun süre kaynatmadan sıcak suyla temas ettirmek.
20.12. Kaynatmak
Maddeyi bir sıvı içinde kaynayana kadar ısıtmak ve çözünür maddeleri çıkarmak.
20.13. Süzmek
Islatma, kaynatma ya da çıkarmadan sonra katı parçacıkları sıvıdan ayırmak.
21. Daha ileri eczacılık işlemleri
21.1. Tas’îd (Taṣʿīd, süblimleştirme)
Katı maddeyi belirgin biçimde sıvı hâlden geçmeden doğrudan buhara çevirip sonra katı olarak toplamak.
21.2. Tebellür (Taballur, kristalleşme)
Bir çözeltiden ya da erimiş maddeden kristal oluşması.
21.3. Teklîs
Maddeyi, özellikle madenî maddeleri, yeni özellikler taşıyan bir ürüne çeviren ısıl işlem.
21.4. Yıkama
Maddeleri su ya da uygun bir sıvıyla yabancı maddelerden temizlemek.
21.5. Çözme
Maddeyi çözelti oluşana kadar bir çözücüye koymak.
21.6. İmtizâc
İki ya da daha fazla maddeyi düzgün bir bileşim oluşacak şekilde karıştırmak.
21.7. Kıvam getirmek
Şerbeti, macunu ya da yarı katı ürünü istenen koyuluğa ve dokuya ulaştırmak.
21.8. Taltîf
Maddeyi uygun işlemlerle daha yumuşak ya da daha ince hâle getirmek.
21.9. Islah ve muslih ekleme
Geleneksel reçete yazma ilkelerine göre ana maddenin niteliğini, mizacını, kokusunu, tadını ya da olası yan etkilerini düzeltmek için madde eklemek.
Beşinci bölüm: Bileşim, reçete yazma ve tertip terimleri
22. Müfredât ve mürekkebât
22.1. Müfredât (Mufradāt, basit ilaçlar)
Basit ilaçlar, başka ilaçlarla birleştirilmeden tek başlarına ilaç maddesi olarak bilinen maddelerdir.
22.2. Mürekkebât (Murakkabāt, bileşik ilaçlar)
Bileşik ilaçlar iki ya da daha fazla ilaç maddesinin birleştirilmesiyle yapılır.
22.3. Karabâdîn (Qarābādhīn)
Karabâdîn, bileşik ilaçların yapım tariflerini; bileşimlerini, miktarlarını, hazırlanma yöntemlerini ve bazen kullanımlarını kaydeden kitap ya da derlemedir.
22.4. Reçete (Nüsha)
Reçete, ilacın hazırlanması ya da kullanılması için belirli bir talimattır; maddelerin adını, miktarını, birleştirme sırasını, ilaç şeklini, kullanım zamanını ve yöntemini içerebilir.
22.5. Terkîb (Tarkīb)
Terkîb, bir ilaç ürünü yapmak için iki ya da daha fazla maddeyi karıştırmaktır.
22.6. Kıvam (Qiwām)
Kıvam, özellikle şerbetlerde, macunlarda ve yarı katı ürünlerde ürünün koyuluğunu ve dokusunu ifade eder.
22.7. Muslih (Muṣliḥ)
Muslih, başka bir ilacın niteliğini düzeltmek ya da istenmeyen etkisini azaltmak için ona eklenen maddedir.
22.8. Bedel (Badal)
Bedel, asıl ilaç bulunmadığında ya da başka sebeplerle onun yerine kullanılan maddedir. Bedel mizaç, fiil ve ilaç gücü bakımından asıl maddeye uygun olmalıdır.
22.9. Bedraka (Badraqa)
Bazı eczacılık kaynaklarında bedraka, asıl ilaçla birlikte verilerek onun etkisini, hareketini ya da tahammülünü düzenleyen madde için kullanılır. Tam anlamı ve yeri kaynağa göre incelenmeli; kanıt olmadan bütün klasik metinlere nispet edilmemelidir.
22.10. Taşıyıcı (hâmil)
Taşıyıcı, asıl ilacın içinde çözüldüğü, karıştırıldığı ya da taşındığı maddedir; su, bal, yağ ya da şerbet gibi.
22.11. Miktar ve doz
İlacın miktarı, her seferde ya da bir dönem boyunca kullanılan ölçüdür. Geleneksel reçetelerde miktarı belirlemek için çeşitli ağırlık ve hacim birimleri vardı.
22.12. İlacın derecesi
İlacın derecesi sıcak, soğuk, nemli ya da kuru niteliğinin şiddetini ifade eder ve ilacın seçilmesinde ve mizaca uygunluğunun belirlenmesinde önemliydi.
22.13. İlacın kuvveti
İlacın kuvveti, geleneksel sınıflandırmada etkisinin şiddetini ya da ilaç gücünü ifade eder.
22.14. Kullanım yolu
Kullanım yolu ilacın hangi yoldan ve hangi biçimde kullanılacağını belirler; yemek, sürmek, damlatmak, koklamak ya da lavman gibi.
22.15. Kullanım zamanı
Kullanım zamanı saatin, mevsimin, bedenin durumunun ya da ilacın yemekle ve diğer tedbirlerle arasındaki sürenin belirlenmesiyle ilgilidir.
22.16. İlaçların sırası
İlaçların sırası, ilaçların hangisinin önce hangisinin sonra kullanılacağını ya da yapım sürecinde maddelerin eklenme sırasını ifade eder.
22.17. İlaçların uyuşmazlığı
Uyuşmazlık, bazı maddelerin birleştirilmesinin ya da birlikte kullanılmasının birbirlerinin niteliğinde ya da etkisinde istenmeyen bir değişikliğe yol açması durumudur.
Altıncı bölüm: Osmanlı tıbbında ilaç ve tedavi terimleri
23. Osmanlı eczacılık dilinin özellikleri
Osmanlı tıp metinlerinde eczacılık dili birkaç katmandan oluşur:
- Tıpta ve eczacılıkta kullanılan Arapça kelimeler;
- Bilim ve edebiyat metinlerinde yer alan Farsça kelimeler;
- Yöntemleri, maddeleri ve ilaç şekillerini anlatmak için kullanılan Türkçe kelimeler;
- Akdeniz tıbbı ve eczacılığı yoluyla giren Yunanca ve Latince kelimeler.
Dolayısıyla ahlat tıbbının bütün terimlerinin Osmanlı metinlerinde değişmeden kaldığı söylenemez. Bazen Arapça kelime Türkçe telaffuzla kullanılmış, bazen Türkçe karşılık üretilmiş, bazen de ürünün adı şekline ya da hazırlanma yöntemine göre değişmiştir.
Terceme-i Akrabâdîn üzerine yapılan araştırma, Arapça ve Farsça eserlerin tercüme ve uyarlanmasının Türkçe eczacılık terminolojisinin oluşmasında rol oynadığını gösterir. Bu eser on beşinci yüzyılda Cürcânî’nin Zahîre-i Hârezmşâhî‘sinin karabâdîn bölümünden uyarlanıp tercüme edilmiştir.
24. Osmanlı terimlerinden örnekler
24.1. Macun
Ma’cûnun yaygın karşılığı; ilaç maddelerinin bal ya da şeker gibi bir esasla birleştirilmesiyle yapılan yarı katı ürün.
24.2. Merhem
Merhemin karşılığı; deri ve yara üzerine sürmek için yumuşak ve yerel ürün.
24.3. Şerbet
Şerbetin karşılığı; meyvelerden, çiçeklerden ya da ilaç maddelerinden hazırlanan tatlı ve sıvı ürün.
24.4. Hap
Habb ya da tane şeklinde, yutulabilir ilaç.
24.5. Kurs
Kurs ya da sıkıştırılmış ilaç ürünü.
24.6. Süfuf / Toz
Süfuf ya da ilaç tozu.
24.7. Lapa
Nemli ve yarı katı biçimde bölgeye konan ilaç hamuru. Kullanım bakımından bazı zımâd türlerine yakındır.
24.8. Yakı
Bedenin bir bölgesine konan ilaçlı yapıştırıcı. Bazı reçetelerde yapışkan ve ilaç maddelerinden yapılır.
24.9. Tütsü
Buhur ya da ilaç amaçlı ve güzel kokulu duman.
24.10. Gargara
Gargara.
24.11. Mazmaza
Mazmaza ya da sıvıyı ağızda çalkalamak.
24.12. Tenkiye
Tenkiye ya da arındırma; özellikle bağırsakla ve boşaltıcı tedbirlerle ilgili kullanımlarda.
24.13. Matbuh
Kaynatılmış ürün; tam anlamı metnin bağlamına bağlıdır.
24.14. Arak
Arak ya da damıtılmış sıvı.
24.15. Yağ
Yağ.
24.16. Şurup
Şerbet ya da tatlı sıvı ürün.
24.17. Buhur
Buhur.
24.18. Enkibab
İnkibâb ya da buhar kullanımı.
24.19. Lavman
Makattan sıvı verme; daha yeni Osmanlı ve Türkçe metinlerde bu kelime de görülür.
24.20. Fitil
Kullanıma ve metnin bağlamına göre şiyâf ya da ilaçlı fitil.
On altıncı yüzyıla ait Risâle-i Mu’âlece üzerine yapılan araştırmada, bitkisel tedavi yöntemleri ve terimleri bir Osmanlı tıp metninin nüshası üzerinden incelenmiştir. Bu araştırma, Osmanlı terminolojisini anlamak için yalnızca bugünkü Türkçe karşılıklara dayanmak yerine metnin ve tarihî nüshanın kendisinin incelenmesi gerektiğini gösterir.
Yedinci bölüm: Kozmetik, hijyen ve beden bakımı terimleri
25. Kozmetik ve bakım ürünleri
Tarihî metinlerde ilaç, hijyen maddesi ve kozmetik ürün arasındaki sınır her zaman bugünkü sınıflandırmadaki kadar açık değildi. Bazı maddeler hem güzellik hem de cilt ve saç bakımı için kullanılırdı.
25.1. Hızâb
Saç, deri ya da tırnak için boyayıcı karışım.
25.2. Kühl
Göze özel ürün.
25.3. Sünûn
Dişler ve diş etleri için özel toz.
25.4. Nûre
Tüy dökücü ürün.
25.5. Gâliye
Güzel kokulu ve koku verici ürün.
25.6. Gasûl
Deriyi ya da saçı yıkamak için sıvı.
25.7. Ubtan
Bazı sonraki dönem geleneklerde deri için temizleyici ya da bakım karışımı.
25.8. Tılâ
Bir maddeyi deriye sürme ürünü ya da yöntemi.
25.9. Dühn
Bakım ya da ilaç yağları.
25.10. Merhem
Yumuşak ve yerel ürün.
25.11. Zerûr
Yerel toz.
25.12. Sâbiğ
Boyayıcı madde.
Bu sınıflandırma eczacılık ve beden bakımı tarihini incelemek için önemlidir; çünkü bazı ürünler ilaç, kozmetik ve hijyen sınırında yer alır.
Sekizinci bölüm: Önemli terim ayrımları
26. Birbiriyle karıştırılmaması gereken terimler
Hap ve kurs
İkisi de ağızdan alınan katı şekillerdir; ama eczacılık kullanımında hap genellikle tane şeklinde, kurs ise sıkıştırılmış ve yassıdır. Bu ayrım bütün tarihî kaynaklarda aynı değildir.
Süfuf ve zerûr
Süfuf çoğunlukla ağızdan alınan tozdur; zerûr çoğunlukla bedenin yüzeyine ya da yaraya serpilen yerel tozdur.
Macun ve cevâriş
İkisi de yarı katı ve ağızdan alınır; ama eczacılık geleneğinde cevâriş genellikle daha belirli bileşim ve kullanımlarla, özellikle sindirim alanında bilinir.
Kaynatma ve demleme
Kaynatmada ilaç maddesi sıvının içinde kaynatılır; demlemede madde üzerine sıcak su dökülür ve madde kapalı hâlde demlenir.
Soğuk ıslatma ve demleme
Soğuk ıslatmada madde soğuk ya da oda sıcaklığındaki sıvıya konur; demlemede çıkarma sıcak suyla yapılır.
Muhallil ve müfettit
Muhallil birikmiş maddeleri dağıtmayı ve çözmeyi ifade eder; müfettit sert maddeleri ufalamayı ya da parçalamayı.
Münzic ve münakkî
Münzic maddeyi olgunluğa ve atılmaya hazır hâle getirir; münakkî temizleme ve uygunsuz maddeleri çıkarmayla ilgilidir.
Râdi’ ve muhallil
Râdi’ maddenin yayılmasını ya da bölgeye hareketini engeller; muhallil birikmiş maddenin dağılmasına ve çözülmesine yardım eder.
Delk ve gamz
Delk ovma ve yoğurmadır; gamz yoğunlaşmış yerel bastırmadır.
Temrîh ve tedhîn
Temrîh yağ ya da yağlı ilaç sürmektir ve çoğu zaman ovmayla birlikte yapılır; tedhîn yağlamayı ifade eder ve bazı kullanımlarda daha genel bir anlamı vardır.
Tılâ ve zımâd
Tılâ genellikle ilacı beden yüzeyine sürmektir; zımâd hamur ya da nemli bir karışımı bölgeye koymaktır.
Nutûl ve sekûb
İkisi de sıvıyı bölgeye dökmeyle ilgilidir; ama metin incelenmeden tamamen aynı sayılmamalıdır.
Gargara ve mazmaza
Gargara boğaz ve gırtlak bölgesi içindir; mazmaza sıvıyı ağızda, dişlerin ve diş etlerinin çevresinde çalkalamak içindir.
Saût ve nüşûk
Saût daha çok burun içine konan sıvı ya da yumuşak ilacı ifade eder; nüşûk daha çok burun yoluyla alınan toz ilaç ya da maddeyle ilgilidir.
Nüfûh ve utûs
Nüfûh ilacın bölgeye üflenmesiyle ilgilidir; utûs burun yoluyla aksırtmayla.
Bu yazıdaki terimler sekiz ana alanda özetlenebilir:
- Katı şekiller: hap, kurs, süfuf, zerûr, sünûn, kühl ve küşte.
- Yarı katı şekiller: macun, cevâriş, hamîre, lauk, itrîfel, lübûb, tiryak, nûşdârû, murabba, gülbeşeker ve diyâkûzâ.
- Sıvı şekiller: şerbet, rub, arak, kaynatma, demleme, ıslatma, mâü’l-fevâkih, mâü’l-lahm, mâü’l-bukûl, mâü’ş-şaîr, sirkencübin, nebîz, lüâb, damla, mahlûl ve ruh.
- Yağlı ve yerel şekiller: dühn, merhem, kayrûtî, zımâd, tılâ, letûh, kimâd, gasûl, hızâb ve nûre.
- Buharlı ve solunan şekiller: buhur, duhûn, inkibâb, şümûm, lahlaha, nüfûh, nüşûk, saût ve utûs.
- Özel kullanım yolları: gargara, mazmaza, vecûr, zerûk, hukne, hamûl, fürzece, şiyâf ve fitil.
- İlaçların fiilleri ve etkileri: müsahhin, müberrid, müretrib, müceffif, mülattıf, müleyyin, kâbız, muhallil, münzic, münakkî, müfettih, câlî, mülhim, müdemmil, müshil, müdirr, muarrık, mukayyi’, müsekkin, muhaddir, münevvim, münebbih, müferrih ve mukavvî.
- Tedbirler ve işlemler: fasd, hacamat, irsâl-i alak, kay, ishal, tenkiye, delk, gamz, temrîh, tedhîn, tekmîd, hamam, âbzen, pâşûye, riyâzet, dinlenme, dakk, sahk, naka, tabh, taktîr, tasfiye, tahmîs, teklîs ve tağlîz.
Bu sınıflandırma, ahlat tıbbında eczacılığın yalnızca bitkileri ve ilaç maddelerini tanımakla sınırlı olmadığını; hazırlama, birleştirme, şekil verme, tertip, kullanım ve tedavi tedbirlerinden oluşan geniş bir sistemi kapsadığını gösterir.
Kaynaklar
- İbn Sînâ, Hüseyin bin Abdullah. el-Kânûn fi’t-Tıb. Tıbbın genel ilkeleri, müfredât, mürekkebât ve tedavi tedbirleriyle ilgili bölümler.
- Râzî, Muhammed bin Zekeriyyâ. el-Hâvî fi’t-Tıb. İlaç bilimi, hastalıkların tedavisi ve tıbbi tedbirlerle ilgili konular.
- Ahvâzî, Ali bin Abbas. Kâmilü’s-Sınâati’t-Tıbbiyye. İlaçlar, ilaçların fiilleri ve tedavi yöntemleriyle ilgili konular.
- Cürcânî, Seyyid İsmail. Zahîre-i Hârezmşâhî. İlaçların tanınması, bileşik ilaçlar ve karabâdînle ilgili bölümler.
- Akîlî Horasânî, Muhammed Hüseyin. Mahzenü’l-Edviye. Müfredât, mürekkebât, mizaç ve ilaçların fiilleriyle ilgili konular.
- Karabâdîn-i Kebîr. Yapım tariflerini, bileşimleri ve ilaç şekillerini incelemek için.
- Murad S. Terceme-i Akrabâdîn’de terkipler ve adlandırılmaları. Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 2011;12(2).
- Gümüşatam G. Risâle-i Mu’âlece’ye Göre On Altıncı Yüzyıl Osmanlı Tıbbında Bitkisel Tedavi Şekilleri ve Terminoloji. Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 2022;23(2).
- Alper M. Risâle-i Tıbb Adlı Eserdeki Tıp Terimleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2023.
- Tuğ R, Sarı HN, eds. Hekimbaşı Hayatizade Mehmed Emin Efendi Döneminde Osmanlı Sarayında Uygulanan İlaç Terkipleri. Türk-İslâm Bilim Kültür Mirası Dizisi. 2023.
- Doğan Ş. 15. Yüzyıla Ait Bir Tıp Terimleri Sözlüğü: Terceme-i Akrabâdîn’in Istılah Lügati. Turkish Studies. 2009.
- Eski Anadolu Türkçesinde Eczacılık Terimleri ve Bu Terimlerin Tıp, Botanik, Zooloji, Madencilik, Kimya Terimleriyle İlişkileri. Turkish Studies. 2010.
- Central Council for Research in Unani Medicine (CCRUM). Unani Murakkabat (Formulations). formulations.ccrumapps.in
- Central Council for Research in Unani Medicine. Unani System of Medicine: The Science of Health and Healing.
- Central Council for Research in Unani Medicine. Chapter 5: Drugs. ccrum.res.in
- National Commission for Indian System of Medicine (NCISM). Unani Syllabus and Curriculum.
- Explanatory Note to Table 2B: Type of Unani Formulations. pdicai.org
Bu yazı, geleneksel tıp kaynaklarına ve genel sağlık bilgisine dayanan bilgilendirme amaçlı bir içeriktir. Tıbbi teşhis, tedavi veya reçete niteliği taşımaz; hekim muayenesinin yerine geçmez. Şikâyetiniz varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız, hamileyseniz veya çocuğunuz için değerlendiriyorsanız, uygulamaya başlamadan önce hekiminize danışın. Bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşebilir.






