درمان بیماری‌های پوستی در طب اخلاطی و پزشکی نوین

کلان و بیرامی

مقدمه

در طب اخلاطی، بیماری پوست بیش از آن‌که «بیماری پوست» باشد، نشانهٔ بیرونیِ بدیِ مزاج یا فزونی و فساد اخلاط در درون است؛ از این رو درمان پایدار آن از درون آغاز می‌شود و به بیرون می‌رسد. ترتیب درمان در این مکتب روشن است: نخست تدبیر شش اصل ضروری زندگی (ستهٔ ضروریه) و غذا، سپس اصلاح اعضای سازنده و پالایندهٔ اخلاط، آنگاه پختن (نُضج) و بیرون راندن (استفراغ) مادهٔ بیماری‌زا، و در کنار همهٔ این‌ها درمان موضعی سنجیده بر پایهٔ مرحلهٔ بیماری [1،2،5،7،11].

این مقاله دومین بخش از مجموعه‌ای دوقسمتی است. شناخت مزاج پوست و تشخیص بیماری‌های آن در مقالهٔ نخست، «پوست؛ آینهٔ مزاج و درون»، آمده است؛ این‌جا به درمان طبیعی و سنتی می‌پردازیم و هر جا پژوهش‌های نوین آموزه‌ای از طب اخلاطی را تأیید کرده‌اند، به آن اشاره می‌کنیم.

در این مقاله مقدار مصرف داروها و گیاهان نیامده است، چون مقدار درست به مزاج، سن، فصل، قوت بدن و بیماری‌های همراه بستگی دارد و باید درمانگر آن را تعیین کند.

۱. مبانی: پوست در نگاه طب اخلاطی

پوست، جایگاه هضم چهارم و راه دفع فضول

حکما هضم غذا را چهار مرحله می‌دانستند: هضم نخست در معده (ساخته شدن کیلوس)، هضم دوم در کبد (ساخته شدن اخلاط چهارگانه)، هضم سوم در رگ‌ها، و هضم چهارم در خود اعضا، که هر عضو غذای خود را از خون می‌گیرد و شبیه خود می‌سازد [1،7]. پوست هم در هضم چهارم غذا می‌گیرد؛ پس اگر خونی که به آن می‌رسد صاف و معتدل نباشد، یا قوت خود پوست ضعیف باشد، فضول در آن می‌ماند.

از سوی دیگر، پوست یکی از راه‌های طبیعی دفع است: عرق، چرک پوست، مو و ناخن همه از فضول هضم چهارم‌اند. طبیعت (قوهٔ مدبرهٔ بدن) هرگاه مادهٔ زائد را از اعضای شریف دور کند، آن را به سوی سطح بدن می‌راند. از این رو بسیاری از جوش‌ها، خارش‌ها و پوسته‌ها در حقیقت تلاش طبیعت برای بیرون راندن ماده‌اند؛ درمانی که فقط این راه را ببندد، ماده را به درون بازمی‌گرداند [1،2].

سه رکن پیدایش بیماری در عضو

به تعبیر ابن‌سینا، برای آن‌که ماده در عضوی بنشیند، سه چیز لازم است: فزونی یا فساد ماده، قوت عضو دافع که آن را می‌راند، و ضعف عضو قابل که آن را می‌پذیرد [1]. درمان کامل هر سه را در نظر دارد: ماده را کم و اصلاح می‌کند، مسیر و عضو فرستنده (مثلاً کبد یا طحال) را درمان می‌کند، و پوست را تقویت می‌کند تا پذیرای ماده نباشد.

سوءمزاج ساده و سوءمزاج مادی

بیماری پوست ممکن است تنها از دگرگونی کیفیت باشد، بی‌آن‌که خلطی انباشته شده باشد (سوءمزاج ساده)؛ مانند خشکی پوست از باد سرد یا سرخی از آفتاب. یا ممکن است همراه با مادهٔ خلطی باشد (سوءمزاج مادی)؛ مانند جوش‌های چرکی، کلف و اگزمای ترشح‌دار. در نوع ساده، تعدیل کیفیت با ضد آن کافی است و نیازی به دفع نیست؛ در نوع مادی، تا ماده بیرون نرود، تعدیل کیفیت پایدار نمی‌ماند [1،8].

اخلاط طبیعی و اخلاط محترقه

هر چهار خلط (خون، بلغم، صفرا و سودا) ممکن است در پوست بیماری بسازند. اما در بیماری‌های مزمن، سخت و پوسته‌دار، مانند جرب، قوباء، حکهٔ شدید، داءالصدف و جذام، حکما بیشتر از «سودای غیرطبیعی» یاد کرده‌اند: سودایی که از سوختن (احتراق) خون، صفرا یا بلغم پدید می‌آید و تند، تیز و خورنده است [1،2،8]. این تمایز در درمان اهمیت فراوان دارد: سودای طبیعی سرد و خشک است، اما سودای محترق باقی‌ماندهٔ گرمی را در خود دارد؛ پس درمان آن با داروهای بسیار گرم خطاست و نیازمند ترطیب، تعدیل حرارت و تنقیهٔ آرام است.

همچنین «بلغم شور» (بلغم مالح) که از آمیختن صفرا با بلغم پدید می‌آید، از علت‌های رایج خارش، جرب و ضایعات ترشح‌دار دانسته شده است [1،2].

۲. قاعده‌های بنیادین درمان در طب اخلاطی

درمان با ضد (علاج بالضد) و به اندازهٔ انحراف: هر سوءمزاج با کیفیت مخالف آن درمان می‌شود: گرمی با سردی، خشکی با تری، و برعکس. اما شدت داروی ضد باید هم‌وزن شدت بیماری باشد؛ سرد کردن بیش از اندازه، سوءمزاجی تازه می‌سازد [1].
ترتیب از نرم به سخت: تا با تدبیر و غذا درمان ممکن است، به دارو نروید؛ تا داروی ساده (مفرده) کافی است، به داروی ترکیبی (مرکبه) نروید؛ و اعمال دستی مانند فصد و حجامت را برای جایی بگذارید که لازم است [1،7].
درمان علت پیش از عَرَض: اگر جوش از ضعف هضم یا گرفتگی کبد است، تا آن اصلاح نشود، داروی موضعی تنها سطح را آرام می‌کند و ماده دوباره ساخته می‌شود.
تفکیک ساده از مادی: سوءمزاج ساده فقط تعدیل می‌خواهد؛ سوءمزاج مادی نخست پختن و دفع ماده، و سپس تعدیل.
نُضج پیش از دفع: مادهٔ غلیظ و چسبنده را باید اول پخت و آمادهٔ خروج کرد، سپس بیرون راند. مادهٔ رقیق، به‌ویژه صفرا، نیاز چندانی به نضج ندارد (بخش ۵).
تنقیهٔ کل بدن پیش از عضو: اگر بدن پر از خلط باشد (امتلاء)، نخست کل بدن پاک می‌شود، سپس به عضو بیمار پرداخته می‌شود؛ وگرنه داروی موضعی، ماده‌ای تازه به عضو می‌کشد [1].
ماده را به درون بازنگردانید: وقتی طبیعت ماده را به سوی پوست می‌راند (مانند آغاز جوش‌های گسترده یا بثورِ پس از تب)، نباید با داروهای قوی بازدارنده (رادع) و سرد کردن شدید، آن را به درون و به سوی اعضای شریف برگرداند. رادع فقط در آغاز ورم‌های موضعی و پس از تنقیهٔ بدن به کار می‌رود [1،2].
از نزدیک‌ترین و طبیعی‌ترین راه: ماده را از راهی بیرون کنید که به آن نزدیک‌تر و طبیعت به آن مایل‌تر است. اگر ماده در حال ریختن به عضوی است، آن را به جهت مخالف (اماله و جذب) می‌کشند [1].
درمان عضو شریک: اگر پوست به سبب عضوی دیگر بیمار شده، مانند کبد، طحال، معده یا رحم، درمان آن عضو بخشی اصلی از درمان پوست است (بخش ۴).

شرط‌های استفراغ (دفع)

ابن‌سینا پیش از هر دفعی، سنجیدن این امور را لازم می‌داند [1]:

امتلاء: آیا واقعاً مادهٔ اضافه هست؟ بی‌امتلاء، دفع بدن را ضعیف می‌کند.
قوت: بدن ناتوان، دفع را تاب نمی‌آورد.
مزاج: مزاج بسیار گرم و خشک، یا بسیار سرد، دفع شدید را برنمی‌تابد.
نشانه‌های موافق: همراه بودن نشانه‌های غلبهٔ همان خلط.
ساختار بدن (سَحنه): بدن لاغر و خشک کمتر، و بدن پرگوشت و تر بیشتر تحمل دارد.
سن: کودکی و پیری مانع یا محدودکننده است.
فصل و هوا: گرمای شدید و سرمای شدید هنگام مناسبی برای دفع قوی نیستند؛ بهار و پاییز هنگام معمول تنقیه‌اند.
سرزمین، شغل و عادت: شیوهٔ زندگی و عادت فرد به دفع، نوع و شدت آن را تعیین می‌کند.

این شرط‌ها نشان می‌دهند که دفع در طب اخلاطی کاری حساب‌شده و فردی است، نه نسخه‌ای همگانی.

۳. گام نخست: ستهٔ ضروریه و تدبیر غذا

حکما پیشگیری و درمان را بر شش امر ضروری استوار می‌کردند: هوا؛ خوردن و آشامیدن؛ حرکت و سکون بدنی؛ حرکت و سکون نفسانی؛ خواب و بیداری؛ و احتباس و استفراغ [1،7]. درمان پوست نیز از همین شش اصل آغاز می‌شود.

۱) هوا و محیط

پوست گرم و صفراوی از گرما، آفتاب تند و هوای خشک بدتر می‌شود و هوای معتدل و نمناک و سایه می‌خواهد.
پوست سرد و بلغمی در هوای سرد و مرطوب و جای بی‌آفتاب سنگین‌تر می‌شود و هوای معتدلِ رو به گرم و خشک و تهویهٔ خوب می‌خواهد.
پوست سوداوی و خشک در هوای سرد و خشک ترک می‌خورد و به گرمای معتدل و رطوبت نیاز دارد.
در بیماری‌های پوسته‌دار مانند داءالصدف (پسوریازیس)، حکما از گرما و سرمای شدید که خشکی را می‌افزایند پرهیز می‌دادند [18].
تغییر فصل‌ها، به‌ویژه بهار (جوشش خون) و پاییز (افزایش سودا)، زمان عود بسیاری از بیماری‌های پوست است و تدبیر پیش از فصل را لازم می‌کند.
در لک‌ها، کلف، روزاسه، لوپوس و ویتیلیگو، پوشش مناسب و پرهیز از آفتاب تند ضروری است.

۲) خوردن و آشامیدن

معده و کبد سرچشمهٔ اخلاط‌اند و اصلاح غذا نخستین درمان بیماری‌های پوست است [1،15-17]. معیار در طب اخلاطی «خوب یا بد بودن» غذا نیست، بلکه سازگاری آن با مزاج فرد، فصل، مقدار و هنگام خوردن است.

قاعده‌های همگانی:

خوردن پیش از گرسنگی واقعی و پیش از هضم غذای قبلی، و پرخوری، بنیاد فساد هضم است.
غذاهای ناسازگار در یک وعده (مانند ماهی با شیر، که حکما آن را زمینه‌ساز برص و بهق می‌دانستند)، و نوشیدن آب سرد فراوان بر سر غذا، هضم را مختل می‌کنند.
غذای مانده، دیرهضم و فرآوری‌شده خلط بد می‌سازد.

الگوی صفراوی (جوش‌های گرم و سرخ، خارش سوزان، روزاسه، کهیر سرخ): کاستن از غذاهای تند و پرادویه، سرخ‌کرده، شیرینی و چربی زیاد، عسل و خرما؛ و بهره از غذاهای سرد و تر و سبک مانند کدو، کاهو، اسفناج، خیار، آلو، انار ترش‌وشیرین، آب‌غوره، ماش و جو [15].

الگوی دموی (جوش‌های پرخون و ملتهب، سرخی پراکنده، دمل): کاستن از غذاهای پرخون‌ساز مانند گوشت سرخ فراوان، شیرینی، خرما و انگور زیاد؛ و بهره از ترشی‌های ملایم مانند سماق، آب‌غوره و انار، و سبزی‌های خنک. در این الگو کم‌خوری خودش درمان است.

الگوی بلغمی (جوش‌های سفید و پف‌دار، ورم سرد، بهق سفید، چربی و کدری پوست): کاستن از لبنیات سنگین، برنج و نان سفید فراوان، غذاهای سرد و نرم، میوه‌های آبکی زیاد و آب سرد؛ و بهره از غذاهای گرم و خشک و سبک، ادویه‌های ملایم مانند زنجبیل، دارچین، زیره و زنیان، و تحرک بیشتر.

الگوی سوداوی (کلف، داءالصدف، اگزمای خشک، خارش مزمن، زگیل): کاستن از غذاهای سودازا مانند گوشت گاو و شکار، عدس، بادمجان، کلم، پنیر کهنه، ماهی شور، کنسرو و سوسیس، و ترشی و سرکهٔ زیاد؛ و بهره از غذاهای گرم و تر و زودهضم مانند آش جو، سوپ، گوشت بره و مرغ، روغن زیتون و بادام، مویز، انجیر و عناب [17]. اگر سودا از نوع محترق باشد (همراه سوزش، خارش گرم و تشنگی)، غذا باید تر و مایل به سرد باشد، نه گرم.

در پزشکی نوین: در آکنه، رژیم کم‌قند و کم‌کربوهیدرات تصفیه‌شده در برخی کارآزمایی‌ها سودمند بوده و مصرف زیاد شیر، به‌ویژه شیر کم‌چرب، با آکنه ارتباط دارد [30،31]. کاهش وزن در داءالصدف و آکانتوز نیگریکانس، و رفع کمبود آهن، روی، ویتامین D و B12 در ریزش مو و برخی بیماری‌های پوست سودمند است؛ اما مکمل زیاد در کسی که کمبود ندارد، پوست را بهتر نمی‌کند.

محور روده و پوست: پزشکی نوین ارتباط گوارش و پوست را «محور روده–پوست» می‌نامد: به‌هم‌خوردن باکتری‌های روده می‌تواند التهاب بدن را بالا ببرد و در آکنه، اگزما و پسوریازیس نقش داشته باشد [33]. این همان چیزی است که حکما با «فساد هضم» توضیح می‌دادند. شواهد دربارهٔ پروبیوتیک‌ها امیدوارکننده ولی هنوز محدود است. پوست هم میکروبیوم خود را دارد که لایهٔ اسیدی آن را حفظ می‌کند و شستن زیاد با شوینده‌های قوی به آن آسیب می‌زند [32].

۳) حرکت و سکون بدنی

ورزش معتدل گرمای غریزی را برمی‌انگیزد، فضول را تحلیل می‌برد و گردش خون پوست را بهتر می‌کند. فرد بلغمی بیش از همه از تحرک سود می‌برد؛ فرد صفراوی و مبتلا به روزاسه باید از ورزش سنگین در گرما بپرهیزد، و فرد سوداوی ورزش ملایم و نرم را بهتر تحمل می‌کند. حکما ورزش را پیش از غذا و پس از دفع فضول سفارش می‌کردند، نه با شکم پر.

۴) حرکت و سکون نفسانی

در طب اخلاطی، خشم حرارت را برمی‌افروزد و صفرا را می‌افزاید؛ اندوه، نگرانی و فکر زیاد بدن را خشک می‌کنند و سودا را می‌افزایند؛ و ترس سردی می‌آورد. شادی معتدل گرمای غریزی را تقویت می‌کند. در پزشکی نوین نیز استرس از راه کورتیزول و اعصاب پوست، آکنه، اگزما، پسوریازیس، کهیر، ریزش لکه‌ای مو و تبخال را عود می‌دهد. آرام‌سازی، تنفس عمیق، ذکر و نیایش، طبیعت‌گردی و در صورت نیاز روان‌درمانی بخشی از درمان پوست است.

۵) خواب و بیداری

بیداری زیاد بدن را خشک و گرم می‌کند و سودا و احتراق اخلاط را می‌افزاید؛ خواب زیاد، به‌ویژه خواب روز، رطوبت و بلغم را بیشتر می‌کند [1]. پس فرد سوداوی و صفراوی به خواب کافی شبانه نیاز ویژه دارد و فرد بلغمی باید از خواب زیاد و خواب پس از غذا بپرهیزد. در پزشکی نوین، کم‌خوابی ترمیم پوست را کند و التهاب را بیشتر می‌کند.

۶) احتباس و استفراغ (نگه‌داشتن و دفع)

دفع منظم فضول طبیعی، یعنی اجابت مزاج، ادرار، عرق و در زنان قاعدگی منظم، شرط سلامت پوست است. یبوست، به‌ویژه در کلف، جوش‌های سوداوی و داءالصدف، مورد تأکید حکماست [17،18]. نوشیدن آب کافی، فیبر، آلو، انجیر و مویز در این راه کمک می‌کنند. دفع‌های درمانی در بخش ۵ آمده‌اند.

۴. گام دوم: اصلاح اعضای سازنده و پالایندهٔ اخلاط

حکما می‌گفتند تا عضوی که خلط بد را می‌سازد یا باید آن را پالایش کند اصلاح نشود، بیماری پوست پس از هر درمانی بازمی‌گردد [1،15]. از این رو پیش از دفع، و همراه آن، به این اعضا پرداخته می‌شود. انتخاب دارو بستگی به مزاج خود آن عضو دارد، نه فقط به نام بیماری.

معده: هضم نخست

ضعف هضم معده کیلوس خام می‌سازد و همهٔ اخلاط پس از آن نیز ناقص خواهند بود. ضعف معدهٔ سرد و تر با مقوی‌های گرم مانند زنیان، زیره، رازیانه، مصطکی و زنجبیل؛ و گرمی و التهاب معده با مقوی‌های سرد و قابض مانند گل سرخ، صندل، رب به و سکنجبین ساده اصلاح می‌شود.

کبد: سرچشمهٔ خون

کبد گرم خون را می‌سوزاند و صفرا و سودای محترق می‌سازد؛ کبد سرد خون رقیق و بلغمی می‌سازد؛ و گرفتگی (سُدّه) کبد پالایش خون را مختل می‌کند. برای کبد گرم و ملتهب، داروهای سرد و مفتح مانند کاسنی، عناب، زرشک و آب‌غوره؛ برای کبد سرد، داروهای گرم و مفتح مانند افسنتین، غافث و اسارون؛ و برای گشودن سده، شاه‌تره و ریواس، بسته به مزاج، در متون پرکاربردند [9،12،14،15].

طحال: جایگاه سودا

در طب اخلاطی، طحال سودای طبیعی را از خون جذب و نگه‌داری می‌کند. اگر طحال ضعیف یا گرفته باشد، سودا در خون می‌ماند و به پوست می‌رسد و کلف، لک‌های تیره، بهق سیاه، قوباء و خارش مزمن می‌سازد [1،12،13]. اصلاح طحال، با داروهایی مانند پوست ریشهٔ کَبَر، افسنتین، اسطوخودوس و سکنجبین بزوری، بسته به مزاج، در درمان بیماری‌های سوداوی پوست جایگاهی محوری دارد.

کیسهٔ صفرا

کیسهٔ صفرا، صفرای اضافه را از خون می‌گیرد و به روده می‌ریزد. اگر این کار مختل شود، صفرا در خون می‌ماند و خارش سوزان، زردی و جوش‌های گرم ایجاد می‌کند. تعدیل گرمی کبد، گشودن مجاری و ملین‌های صفرابر ملایم در این حالت به کار می‌روند.

رحم و قاعدگی در زنان

حکما احتباس یا کمی خون قاعدگی را از علت‌های مهم کلف، جوش‌های چانه و صورت، و گاه پرمویی می‌دانستند [12،13،17]. تنظیم قاعدگی، با تدبیر و دارو و زیر نظر طبیب، بخشی از درمان این بیماری‌هاست. در پزشکی نوین نیز بسیاری از این بیماری‌ها با هورمون‌ها و تخمدان پلی‌کیستیک پیوند دارند.

در پزشکی نوین

درمان یبوست، ریفلاکس و گاستریت، کبد چرب، دیابت و کم‌کاری تیروئید بر بسیاری از بیماری‌های پوست اثر می‌گذارد. برخی پژوهشگران طب اخلاطی بر نقش اختلالات گوارشی در کلف تأکید کرده‌اند [38]. پیوند خارش با بیماری‌های کبد و مجاری صفرا، و لک و خشکی پوست با کم‌کاری تیروئید، امروز به‌خوبی شناخته شده است.

۵. گام سوم: نُضج و استفراغ

نُضج: آماده‌سازی ماده

مادهٔ غلیظ، چسبنده یا خشک، تا «پخته» نشود، با مسهل بیرون نمی‌آید؛ مسهل دادن پیش از نضج، قوت را می‌برد و ماده را بیشتر به اعضا می‌پراکند [1،8،11]. نضج یعنی رساندن ماده به قوامی که دفع آن آسان شود: غلیظ را رقیق، چسبنده را گشاده، و خشک را نرم کنند. پس منضج هر خلط با خلط دیگر فرق دارد:

صفرا: صفرای طبیعی رقیق است و بیشتر از نضج، به «تعدیل» (سرد و تر کردن) نیاز دارد. تنها صفرای غلیظ یا آمیخته با مادهٔ دیگر نضج می‌خواهد، با داروهایی مانند عناب، سپستان، آلوبخارا، تمرهندی، کاسنی و شاه‌تره، و سکنجبین ساده [9،11].
بلغم: با داروهای گرم، رقیق‌کننده و گشاینده مانند بادیان، انیسون، ریشهٔ کرفس و رازیانه (ماءالاصول)، پرسیاوشان، زوفا، شیرین‌بیان، انجیر و مویز، همراه سکنجبین عسلی [8،11].
سودا: با داروهای نرم‌کننده و مرطوب مانند گل گاوزبان، بادرنجبویه، اسطوخودوس، شاه‌تره، پرسیاوشان، عناب و مویز منقی. «ماءالجبن» (آب پنیر) در متون شاخص‌ترین حامل و مرطب در نضج و تنقیهٔ سودا در بیماری‌های پوست، مانند جرب، حکه، قوباء و کلف، است [8،11،13]. در سودای محترق، منضج باید بیشتر مرطب و معتدل باشد تا گرم.

استفراغ: دفع ماده

«استفراغ» در طب اخلاطی یعنی بیرون راندن مادهٔ اضافه از هر راهی، نه فقط قی کردن. انتخاب راه به نوع خلط، جای آن در بدن و شرط‌های بخش ۲ بستگی دارد:

اسهال (مسهل): دفع از راه روده، که در بیماری‌های پوست اصلی‌ترین راه است. مسهل‌های ملایم صفرا: شیرخشت، ترنجبین، تمرهندی، آلو و هلیلهٔ زرد. مسهل‌های بلغم: مانند تربد و هلیلهٔ کابلی. مسهل‌های سودا: افتیمون، بسفایج، سنا و هلیلهٔ سیاه [9،11]. سودا غلیظ و دیرخروج است؛ از این رو حکما دفع آن را با مسهل ملایم و در چند نوبت (تنقیهٔ تدریجی) انجام می‌دادند، نه با یک مسهل قوی.
حقنه (تنقیه): شست‌وشوی روده از پایین، برای کسی که مسهل خوراکی را تحمل نمی‌کند یا ماده در رودهٔ پایین است.
قی: برای بلغم و صفرایی که در معده و بالای بدن جمع شده است. ابن‌سینا قی را در هوای گرم و اسهال را در هوای سرد آسان‌تر دانسته است [1]؛ و بهار، هنگام جوشش اخلاط، فصل معمول تنقیه به‌ویژه برای بلغمی‌هاست. قی برای کسانی که سینه و گلوی ضعیف، چشم ضعیف، فشار خون بالا یا فتق دارند مناسب نیست.
ادرار و عرق (مُدِرّ و مُعَرِّق): دفع ماده‌های رقیق از راه کلیه و پوست، با نوشیدنی‌های مناسب، حمام و ورزش.
فصد، حجامت و زالو: دفع از راه خون (بخش ۶).

پس از هر دفع، حکما به تقویت معده و کبد و تعدیل مزاج می‌پرداختند تا خلط تازه ساخته نشود.

هشدارهای مهم

مسهل و تنقیه را خودسرانه و مکرر مصرف نکنید، زیرا به مخاط و باکتری‌های مفید روده آسیب می‌زند. در بارداری، شیردهی، کودکی، سالمندی، ضعف بدن، بیماری قلب و کلیه، بیماری التهابی روده و کم‌آبی ممنوع یا بسیار محدود است.
مصرف طولانی سنا و دیگر مسهل‌های محرک می‌تواند پتاسیم را کم و روده را تنبل کند.
مسهل‌های بسیار قوی که در متون کهن آمده‌اند (مانند سقمونیا، خربق و حجرالارمنی)، امروز به‌سبب خطر زیاد به کار نمی‌روند.
برخی گیاهان با داروهای رقیق‌کنندهٔ خون، قند، فشار، تیروئید و داروهای ایمنی تداخل دارند (بخش ۱۰).
انتخاب منضج و مسهل، مقدار، مدت و تکرار آن با درمانگر دارای صلاحیت است.

۶. فصد، حجامت و زالو

این سه روش، راه دفع ماده از خون‌اند، اما کار هر کدام متفاوت است [1،6،7]:

فصد (رگ‌زنی): دفع از رگ‌های بزرگ‌تر، برای امتلای خون در کل بدن یا در عضوی خاص. رگ در جهت عضو بیمار انتخاب می‌شد: قیفال برای سر و صورت، باسلیق برای پایین بدن و کبد، اکحل برای کل بدن، و صافن برای بیماری‌های پا [1].
حجامت: دفع از رگ‌های ریز میان پوست و گوشت. ابن‌سینا حجامت را برای پاک کردن خونِ نزدیک سطح بدن مناسب‌تر از فصد می‌داند و آن را در نیمهٔ دوم ماه قمری، در ساعت‌های میانی روز و با شکم نه پر و نه بسیار گرسنه سفارش می‌کند [1]. حجامت میان دو کتف (کاهل) اثری عمومی دارد، حجامت دو سوی گردن (اخدعین) برای سر و صورت به کار می‌رفت، و حجامت ساق برای پایین بدن و احتباس قاعدگی.
زالو: برای مکیدن خون غلیظ و سوداوی از ضایعات موضعی و جاهایی که حجامت ممکن نیست [1،24].

حجامت پیش از تنقیهٔ بدن در امتلای کلی، و فصد و حجامت در کودکی و پیری، در متون نهی شده‌اند.

کاربردها در بیماری‌های پوست، بنا بر متون

آکنه: پس از اصلاح غذا و درمان دارویی، حکما در گام سوم فصد، زالو و حجامت تر را برای جوش‌های مقاوم، جای زخم و لک پس از جوش پیشنهاد می‌کردند [15].
داءالصدف (پسوریازیس): حجامت، فصد و زالو در کنار اصلاح سبک زندگی و غذا از روش‌های دفع مادهٔ فاسد ذکر شده‌اند [18].
قوباء و اگزما، ریزش مو و دمل: ابن‌سینا زالو را برای برخی بیماری‌های پوست، از جمله ضایعات قوبائی، داءالثعلب و دمل‌ها توصیه کرده است. بزاق زالو موادی ضدانعقاد و گشادکنندهٔ رگ دارد [24].
کلف، لک‌های تیره، جوش‌های دموی، حمره و برخی کهیرها: در زمینهٔ غلبهٔ خون یا سودا.
سالک: حجامت، زالو و داغ کردن در کنار داروهای موضعی ذکر شده‌اند [22].

شواهد علمی نوین

یک مرور نظام‌مند گسترده نشان داد که حجامت تر، به‌تنهایی یا همراه درمان‌های دیگر، در آکنه نتایج مثبتی داشته، اما کیفیت بیشتر کارآزمایی‌ها پایین بوده است [26]. گزارش‌هایی هم دربارهٔ زونا در این مرور آمده است. با این حال، در بیماری‌های ویروسی پوست (زونا، تبخال، زگیل و مولوسکوم) درمان اصلی، درمان پزشکی و در صورت نیاز داروی ضدویروس است. حجامت و زالو روی ضایعهٔ ویروسی فعال، یا نزدیک آن، به‌سبب خطر گسترش ویروس و عفونت ثانویه انجام نمی‌شود. در کهیر مزمن و پسوریازیس هم گزارش‌هایی هست.

در بعضی اگزماها ممکن است زیان حجامت از سود آن بیشتر باشد، و در پسوریازیس آسیب پوست می‌تواند پلاک تازه در محل بسازد (پدیدهٔ کوبنر). پس این روش‌ها مکمل‌اند، نه جانشین درمان اثبات‌شده.

چه کسانی نباید این روش‌ها را انجام دهند

کم‌خونی، فشار خون پایین، ضعف شدید و سالمندان ناتوان.
اختلال انعقاد خون، و مصرف داروهای رقیق‌کنندهٔ خون مانند وارفارین و آسپرین.
بارداری؛ و در فصد و زالو، کودکان.
دیابت کنترل‌نشده، ضعف ایمنی، مصرف داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی.
عفونت فعال، زخم یا ضایعهٔ فعال در محل؛ ضایعهٔ ویروسی فعال (تبخال، زونا، زگیل، مولوسکوم) در محل یا نزدیک آن؛ و پسوریازیس و اگزمای فعال در محل حجامت.
سابقهٔ کلوئید یا جای زخم برجسته.

اصول ایمنی

فقط توسط فرد آموزش‌دیده و دارای مجوز.
ابزار استریل و یک‌بار مصرف، برای پیشگیری از انتقال بیماری‌ها.
زالوی پرورشی و پزشکی، فقط یک بار برای هر فرد؛ محل زالو باید از نظر عفونت زیر نظر باشد.
پس از حجامت و زالو، محل را تمیز و پوشیده نگه دارید و به نشانه‌های عفونت (سرخی گسترش‌یابنده، چرک، تب) توجه کنید.
تکرار بی‌رویه به کم‌خونی فقر آهن می‌انجامد.

۷. درمان موضعی در طب اخلاطی

در طب اخلاطی، داروی موضعی بر دو پایه انتخاب می‌شود: کیفیت ضایعه (گرم یا سرد، تر یا خشک) و مرحلهٔ بیماری. داروی درست در مرحلهٔ نادرست، زیان می‌رساند [1،2].

مرحله‌های ورم و جوش

آغاز (ابتدا): ماده تازه در حال ریختن به عضو است. داروی رادع (بازدارنده) به کار می‌رود، به شرط آن‌که بدن پیش‌تر تنقیه شده باشد و ماده از نوعی نباشد که طبیعت آن را از اعضای شریف به بیرون رانده است.
افزایش (تزاید): رادع همراه با اندکی محلل.
اوج (انتها): محلل و منضج به اندازهٔ برابر.
فروکش (انحطاط): محلل خالص؛ و اگر دمل چرک کرده، منضج و سپس باز کردن آن به دست طبیب.

شکل‌های دارویی موضعی

طِلاء: داروی رقیق که مانند رنگ روی پوست مالیده می‌شود؛ برای لک، بهق، کلف و جوش.
ضِماد: خمیر غلیظ گیاهی که روی ناحیه گذاشته و بسته می‌شود؛ برای ورم، دمل و ضایعات عمیق‌تر.
لَطوخ: مالیدنی غلیظ‌تر از طلا؛ برای خارش و پوسته‌ریزی.
مرهم و قیروطی: پماد چرب از روغن و موم؛ برای ترک، زخم، سوختگی و خشکی.
دُهن (روغن): روغن ساده یا روغنی که گیاه در آن پخته شده است؛ برای خشکی، سفتی و ترک (بخش ۸).
غَسول: جوشانده یا آب گیاهی برای شستن ضایعه.
نَطول: ریختن آهستهٔ جوشاندهٔ ولرم روی عضو.
آبزن: نشستن یا فرو بردن عضو در جوشاندهٔ گیاهی؛ برای خارش، خشکی و ترک گسترده.
ذَرور: پودر خشک برای پاشیدن روی زخم یا ضایعهٔ ترشح‌دار.
کِمّاد: کمپرس گرم یا سرد.

کار داروهای موضعی

حکما داروها را بر پایهٔ کارشان دسته‌بندی می‌کردند [1،2]:

مُبَرِّد (خنک‌کننده) برای التهاب گرم؛ مُسَخِّن (گرم‌کننده) برای ضایعات سرد.
مُرَطِّب (نرم‌کننده) برای خشکی؛ مُجَفِّف (خشک‌کننده) برای ضایعات ترشح‌دار.
رادِع (بازدارنده) برای جلوگیری از ریزش ماده به عضو در آغاز ورم؛ مُحَلِّل (تحلیل‌برنده) برای ورم و ماده‌های غلیظ.
مُنضِج برای رساندن دمل؛ مُنَقّی برای پاک کردن زخم؛ مُنبِت لحم و مُدمِل برای رویاندن گوشت تازه و بستن زخم.
جالی برای روشن کردن پوست و زدودن لک؛ مُحَمِّر (سرخ‌کننده) برای کشاندن خون به لکه‌های بی‌رنگ و ریزش مو؛ مُنبِت شَعر برای رویاندن مو.

مواد پرکاربرد در متون برای پوست

سرکه، عسل، روغن زیتون، شاه‌تره، گل سرخ و نمک: پرکاربردترین مواد در درمان ضایعات اگزمایی در قانون ابن‌سینا [20].
کندر، صبر زرد، مورد، حنا، مازو، پوست انار و گل سرخ: قابض، ترمیم‌کننده و پاک‌کننده در زخم‌ها.
سدر، خطمی، بابونه، اکلیل‌الملک، شنبلیله، تخم کتان و اسفرزه: نرم‌کننده و تحلیل‌برندهٔ ملایم؛ در جوش‌ها و ورم‌ها پرکاربردند [16].
صندل، کافور، گلاب و آب کاسنی: خنک‌کننده در خارش گرم، کهیر و سرخی.
گوگرد: در جرب و قوباء؛ گوگرد امروز هم در برخی فرآورده‌های ضدجرب و ضدجوش به کار می‌رود.

پژوهش‌های آزمایشگاهی برای بسیاری از این گیاهان اثر ضدالتهاب، ضدمیکروب، آنتی‌اکسیدان و ترمیم زخم نشان داده‌اند [16،23]؛ اما بیشتر آن‌ها هنوز کارآزمایی انسانی کافی ندارند.

مُرداسنگ و سفیداب سرب در طب سنتی

در متون قدیمی طب سنتی، مُرداسنگ و سفیداب سرب به‌صورت موضعی برای کاهش تعریق و بوی بدن، خشک‌کردن زخم‌های ترشح‌دار، تسکین التهابات و خارش‌های پوستی و سفیدکردن و رفع لک‌های چهره به کار می‌رفته‌اند. با این حال، هر دو ترکیب سربی‌اند و می‌توانند موجب مسمومیت تدریجی، آسیب به مغز، اعصاب، کبد و کلیه‌ها و اختلالات خونی شوند؛ بنابراین استفادهٔ پوستی از آن‌ها توصیه نمی‌شود. برای کاربردهای مشابه باید از فرآورده‌های استاندارد و فاقد فلزات سنگین استفاده کرد.

زاج و زنگار (ترکیبات مس) در طب سنتی

در متون قدیمی طب سنتی، زاج، به‌ویژه زاج سفید، به‌صورت موضعی برای کاهش تعریق و بوی بدن، جمع‌کردن و خشک‌کردن زخم‌ها، بندآوردن خون‌ریزی‌های سطحی و کاهش ترشحات پوستی به کار می‌رفته است. زنگار (ترکیبات حاصل از مس) نیز در برخی نسخه‌های قدیمی برای پاک‌سازی زخم‌ها، درمان بعضی ضایعات پوستی و مقابله با عفونت‌های موضعی کاربرد داشته است. با این حال، زنگار می‌تواند تحریک‌کننده و سمی باشد و مصرف نادرست ترکیبات مس موجب التهاب، سوختگی و آسیب پوستی شود. بنابراین کاربرد موضعی این مواد، به‌ویژه زنگار، باید با احتیاط فراوان و بر اساس نوع ترکیب و مقدار مصرف بررسی شود.

هر فرآوردهٔ موضعی را که ترکیب آن روشن نیست به کار نبرید. مادهٔ تازه را پیش از استفاده روی ناحیهٔ کوچکی از داخل ساعد بیازمایید و ۲۴ تا ۴۸ ساعت صبر کنید. «گیاهی» به معنای «بی‌خطر» نیست.

۸. حمام، آبزن، روغن‌مالی، دلک، نوره، حنا و کیسه

حمام و آبزن

در طب اخلاطی، حمام هم برای پیشگیری و هم برای درمان به کار می‌رفت [1،25]. اثر حمام دو جزء دارد: هوای گرم حمام گرم می‌کند، منافذ را می‌گشاید و با تعریق رطوبت را تحلیل می‌برد؛ اما آب شیرین ولرم بدن را تر و نرم می‌کند. از این رو حکما آبزن و حمام آبی ولرم را از بهترین تدبیرها برای پوست خشک و بدن لاغر و سوداوی می‌دانستند [1،18].

مزاج سرد و تر (بلغمی): حمام گرم‌تر با تعریق بیشتر سودمند است؛ ماندن طولانی در آب کمتر. انواع سونا، به‌ویژه سونای خشک، برای مزاج بلغمی بسیار مناسب است.
مزاج خشک (سوداوی و صفراوی): ماندن کوتاه در هوای داغ و تعریق کم، اما بهره از آب ولرم و آبزن، و روغن‌مالی پس از آن. حمام طولانی با تعریق زیاد، پوست را خشک‌تر می‌کند و در داءالصدف و ضایعات خشک نامطلوب است [18].
مزاج گرم (صفراوی): آب ولرم نه داغ، و پرهیز از ماندن طولانی در گرما.
حکما حمام با شکم پر یا در گرسنگی شدید را نهی می‌کردند، و سرما خوردن و آب سرد نوشیدن بی‌درنگ پس از حمام را زیان‌آور می‌دانستند [1].

در پزشکی نوین فراوانی ثابتی برای همه وجود ندارد. شستن زیاد با آب داغ و شوینده‌های قوی چربی محافظ و میکروبیوم پوست را می‌کاهد [32]. برای پوست خشک، سالمندان و مبتلایان به اگزما و پسوریازیس، حمام کامل چند بار در هفته و شستن نواحی عرق‌کرده در روزهای دیگر کافی است. قاعده‌های عملی:

آب ولرم نه داغ، و مدت حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه.
شویندهٔ ملایم، بی‌عطر و بدون سولفات، فقط روی نواحی لازم. پاک‌کننده‌های ملایم سنتی مانند سدر، خطمی و سبوس برای پوست حساس مناسب‌اند.
مرطوب‌کننده بلافاصله پس از حمام، روی پوست کمی نمناک.
آبزن گیاهی در خارش و خشکی گسترده: نشستن در آب ولرم همراه جوشانده‌های نرم‌کننده مانند خطمی، بابونه، جو یا بلغور جو دوسر.

روغن‌مالی بر پایهٔ مزاج

اصل کلی: کیفیت روغن باید کیفیت افزوده‌شده را تعدیل کند. مزاج هر روغن را هم کیفیت دانه یا گیاه و هم روغن پایه تعیین می‌کند [1،9]:

گرم و خشک: روغن‌های سرد و تر مانند روغن بنفشه، روغن نیلوفر و روغن کدو؛ و روغن بادام شیرین که معتدل و تر است.
سرد و خشک: روغن‌های گرم و تر یا معتدل و تر مانند روغن بادام شیرین، روغن کنجد (شیرج) و روغن زیتون رسیده.
سرد و تر: روغن‌های گرم و خشک به مقدار کم مانند روغن بابونه و روغن سیاه‌دانه.
گرم و تر: نیاز کمتری به روغن دارد؛ در صورت نیاز روغن خنک و سبک مانند روغن گل سرخ، به مقدار کم.

ایمنی: روغن بادام تلخ خام ممکن است ترکیبات سیانیدی داشته باشد؛ فقط فرآوردهٔ تصفیه‌شده و استاندارد به کار رود. روغن‌های گیاهی، از جمله سیاه‌دانه و بابونه، می‌توانند حساسیت تماسی ایجاد کنند. روی ضایعهٔ باز، عفونی یا بسیار ملتهب روغن نمالید، و روی صورت چرب و جوش‌دار از روغن‌های سنگین بپرهیزید.

دلک (ماساژ)

ابن‌سینا اثر دلک را چنین برمی‌شمارد: دلک سخت عضو را سفت و محکم می‌کند؛ دلک نرم آن را نرم و سست می‌کند؛ دلک بسیار و طولانی تحلیل می‌برد و لاغر می‌کند؛ و دلک معتدل عضو را پرگوشت و شاداب می‌کند [1]. دلک با پارچهٔ زبر خون را به سطح پوست می‌کشد. در بیماری‌های پوست، دلک ملایم و معتدل با روغن مناسب برای خشکی، زبری، جای زخم و پوست سرد بلغمی سودمند است. روی ضایعه‌های فعال، عفونی یا ملتهب دلک نکنید.

نوره (واجبی) در طب سنتی

ترکیب و ماهیت: نوره یا واجبی، ترکیبی از آهک و زرنیخ (ترکیبات سولفیدی آرسنیک) است که در حمام‌های سنتی برای زدودن موهای زائد استفاده می‌شد. حکما مزاج آن را بسیار گرم و خشک می‌دانستند و خواص آن را تحلیل‌برنده، جالی (پاک‌کننده) و محمر (سرخ‌کنندهٔ پوست) توصیف می‌کردند.

کاربردهای موضعی در متون طب اخلاطی: نوره و زرنیخ، گاه به‌تنهایی و گاه همراه موادی مانند گوگرد، سرکه، مصطکی و عسل، در نسخه‌های موضعی برای برخی ضایعات پوستی از جمله بهق، برص، قوباء، جرب، داءالثعلب، زگیل و زخم‌های چرکی و بدگوشت به کار رفته‌اند [2،9،39]. منطق این کاربرد در طب اخلاطی، تحلیل رطوبت و بلغم غلیظ، پاک‌سازی سطح پوست و جذب خون به موضع بوده است.

تدابیر پس از مصرف در منابع سنتی: حکما بر شست‌وشوی کامل بدن پس از نوره تأکید داشتند و برای تعدیل خشکی و گرمی آن، روغن‌مالی با روغن بنفشه، تخم کدو یا زیتون و استفاده از گلاب یا حنا را توصیه می‌کردند. همچنین مصرف آن را برای پوست‌های نازک، حساس، خشک، زخمی و نواحی ظریف مناسب نمی‌دانستند و بر کوتاه بودن زمان تماس، به‌ویژه در مزاج‌های خشک، تأکید داشتند؛ ماندن بیشتر نوره روی پوست آن را می‌سوزاند.

نگاه امروز: زرنیخ ترکیب آرسنیک است. آرسنیک سرطان‌زای قطعی انسان (گروه ۱) شناخته می‌شود و از پوست، به‌ویژه پوست آسیب‌دیده، جذب می‌شود؛ مواجههٔ مزمن با آن با سرطان‌های پوست ارتباط دارد [28،29]. آهکِ نوره نیز قلیایی قوی است و سوختگی شیمیایی می‌سازد. از این رو نوره‌های زرنیخ‌دار امروز نه برای زدودن مو و نه برای درمان بیماری‌های پوست توصیه نمی‌شوند و آنچه در این بخش آمده، گزارش تاریخی است، نه دستور مصرف.

حنا

حنا (Lawsonia inermis) از گیاهان شناخته‌شده در طب اخلاطی است که مزاج آن سرد و خشک، در درجهٔ دوم دانسته شده است. برگ حنا حاوی ترکیبات مؤثری مانند لاوسون و تانن‌هاست که به آن خواص قابض، ضدالتهابی و ضدمیکروبی می‌بخشند.

مهم‌ترین خواص و کاربردهای پوستی حنا:

ضدمیکروب و ضدقارچ: در منابع سنتی برای برخی عفونت‌های قارچی و پوستی به کار رفته است. ترکیبات آن نیز در مطالعات آزمایشگاهی اثرات ضدباکتریایی و ضدقارچی نشان داده‌اند.
ترمیم و التیام پوست: به‌صورت ضماد در برخی نسخه‌های سنتی برای خراش‌ها، زخم‌های سطحی و ضایعات پوستی استفاده شده است.
کاهش التهاب و حرارت موضعی: برای تسکین سوزش، التهاب و برخی تحریکات پوستی کاربرد داشته است.
کاهش تعریق و بوی بدن: به دلیل وجود تانن‌ها و خاصیت قابض، در گذشته برای کاهش تعریق کف دست و پا و رفع سَهَک (بوی بد بدن) استفاده می‌شده است.
کنترل چربی و جوش: ترکیب حنا با برخی مواد مناسب، مانند گلاب، در ماسک‌های سنتی برای پوست‌های چرب و مستعد جوش کاربرد داشته است.

ترکیباتی که می‌توانند اثرات حنا را تقویت کنند:

حنا و روغن زیتون: برای تعدیل خشکی حنا و نرم‌کردن پوست.
حنا و روغن بنفشه: برای کاهش خشکی و کمک به لطافت پوست.
حنا و روغن بادام شیرین: برای پوست‌های خشک و حساس، با هدف کاهش خشکی و حفظ نرمی.
حنا و گلاب: برای تهیهٔ ماسک‌های ملایم و کمک به تسکین پوست.
حنا و بابونه: برای بهره‌گیری از خواص آرام‌بخش و ضدالتهابی بابونه.
حنا و آلوئه‌ورا: برای افزایش رطوبت‌رسانی و کاهش احساس خشکی.
حنا و سرکهٔ رقیق: در برخی نسخه‌های سنتی برای پوست‌های چرب و ضایعات پوستی استفاده شده است؛ البته ممکن است پوست حساس را تحریک کند.

نکته در طب اخلاطی: از آنجا که حنا سرد و خشک است، ترکیب آن با روغن‌های لطیف مانند روغن بنفشه، بادام شیرین و زیتون می‌تواند از خشکی بیش از حد پوست جلوگیری کند. انتخاب ترکیب باید متناسب با مزاج و نوع پوست باشد.

احتیاط: حنای خالص و طبیعی را انتخاب کنید و از حنای سیاه حاوی PPD پرهیز کنید. پیش از مصرف، آزمایش حساسیت انجام دهید و از استعمال آن روی زخم باز یا پوست ملتهب خودداری کنید. حنا در نوزادان و افراد دارای کمبود G6PD می‌تواند کم‌خونی همولیتیک ایجاد کند [27]. ترکیبات پیشنهادی، نسخهٔ درمانی اثبات‌شده برای عفونت‌ها و بیماری‌های پوستی نیستند.

حنا و نوره در روش‌های سنتی

در برخی روش‌های سنتی، پودر حنا و نوره را با هم مخلوط و پیش از حمام روی پوست می‌مالیدند؛ هدف، بهره‌گیری از خواص پوستی این دو ماده بوده است، نه زدودن مو. از دیدگاه طب اخلاطی، نوره بسیار گرم و خشک و تحلیل‌برنده، و حنا سرد و خشک، قابض و جالی است و گمان می‌رفت حنا تندی نوره را تعدیل کند. در منابع روایی نیز مالیدن حنا پس از نوره توصیه شده و برای آن خواص محافظتی ذکر شده است.

به سبب آرسنیکِ زرنیخ، این ترکیب امروز توصیه نمی‌شود؛ حنای خالص به‌تنهایی، یا همراه روغن‌های یادشده، جایگزین بی‌خطرتر آن است.

کیسه‌کشیدن

کیسه‌کشیدن در حمام سنتی نوعی دلک خشن است که پوست را گرم و سطح آن را پاک می‌کند و برای پوست ضخیم و سرد مناسب‌تر دانسته می‌شود. در پزشکی نوین، کیسه لایه‌برداری مکانیکی است: سلول‌های مردهٔ سطحی را برمی‌دارد و در پوست ضخیم، پوست مرغی و شورهٔ خشک ممکن است ظاهر پوست را بهتر کند، اما درمان جوش، لک و کک‌ومک نیست. فواید آن:

لایه‌برداری طبیعی: کیسهٔ پشمی با اصطکاک کنترل‌شده، سلول‌های مرده، آلودگی‌ها و چربی انباشته روی پوست را بدون مواد شیمیایی برمی‌دارد.
پاک‌سازی منافذ: با برداشته شدن سلول‌های مرده، منافذ بسته باز می‌شوند.
بهبود جریان خون موضعی: حرکت مالشی کیسه گردش خون سطح پوست را تحریک می‌کند و به پوست طراوت می‌دهد.
برتری کیسهٔ پشمی: پشم طبع گرمی دارد، برخلاف کیسه‌های نایلونی برای افراد سردمزاج مناسب‌تر است، و وقتی خیس شود نرم‌تر از الیاف مصنوعی روی پوست حرکت می‌کند و کمتر آسیب می‌زند.
آمادگی پوست برای مرطوب‌کننده: پس از کیسه، پوست روغن‌ها و مرطوب‌کننده‌ها را بهتر می‌پذیرد.

نکته‌های مهم:

کیسه نباید خیلی محکم یا هر روز کشیده شود؛ برای بیشتر افراد، هر یک تا دو هفته یک بار، با فشار ملایم و روی پوست کاملاً خیس کافی است تا به لایهٔ محافظ پوست آسیب نرسد.
روی زخم، جوش ملتهب، پوست ترک‌خورده، اگزما، پسوریازیس فعال، روزاسه، پوست بسیار خشک یا نازک و خال‌ها کیسه نکشید.

روشور (سفیدآب)

روشور به دلیل ترکیب املاح معدنی و چربی طبیعی، مزاج گرم و خشک (یا معتدل مایل به گرم و خشک) دارد و شوینده‌ای سنتی شناخته می‌شود. مهم‌ترین فواید آن در سنت:

لایه‌برداری و پاک‌سازی: با برداشتن سلول‌های مرده از سطح پوست، به باز شدن منافذ کمک می‌کند.
افزایش گردش خون موضعی: طبیعت گرم روشور جریان خون سطح پوست را تحریک می‌کند و به آن طراوت می‌دهد.
روشن‌کنندگی: استفادهٔ منظم از آن (به‌ویژه همراه سرکهٔ طبیعی رقیق یا گلاب) به کم‌رنگ شدن تیرگی نواحی مانند آرنج و زانو کمک می‌کند.
نرم‌کنندگی: چربی حیوانی (پیه) در ساختار روشور از خشکی بیش از حد پوست جلوگیری می‌کند.
کاهش بوی بدن: پاک‌سازی منافذ با روشور و کیسه از تجمع چربی و بوی نامطبوع جلوگیری می‌کند.

روشور را از تولیدکنندهٔ مطمئن بخرید؛ «سفیدآب» در گذشته به سفیداب سرب هم گفته می‌شد که سمی است و نباید به کار رود.

۹. درمان بیماری به بیماری

در طب اخلاطی یک بیماری با یک نسخه درمان نمی‌شود: نخست خلط غالب و مرحلهٔ بیماری شناخته می‌شود و سپس از ترتیب بخش‌های ۳ تا ۸ پیروی می‌شود. آنچه در ادامه می‌آید، تدبیرهای طبیعی و سنتی هر بیماری است؛ انتخاب دارو و مقدار آن با درمانگر است. نشانه‌هایی که مراجعهٔ فوری یا معاینهٔ پزشک را لازم می‌کنند، در بخش ۱۰ آمده‌اند.

ضدمیکروب‌های طبیعی در متون

حکما برای پاک کردن زخم و ضایعات چرکی و عفونی، موادی به کار می‌بردند که پژوهش‌های آزمایشگاهی امروز اثر ضدمیکروبی آن‌ها را نشان داده است: سیر (ثوم)، پونه (فودنج)، آویشن (صعتر)، عسل، مورد، پوست انار، زردچوبه، کندر و صبر زرد [3،9،16،23]. این مواد در ضایعات سطحی و خفیف، به‌عنوان غسول، ضماد یا مرهم، و سیر و آویشن در غذا، سودمندند.

بره‌موم (پروپولیس) در روغن سیاه‌دانه: بره‌موم ماده‌ای صمغی است که زنبور عسل از جوانه و پوست درختان می‌سازد و کندو را با آن ضدعفونی می‌کند. حل کردن آن در روغن سیاه‌دانه، دو ضدمیکروب طبیعی را کنار هم می‌گذارد و با مزاج گرم و خشک هر دو، برای ضایعات تر، بلغمی و عفونی سطحی مناسب است. شواهد هر دو امیدوارکننده است:

روغن سیاه‌دانه در پژوهش‌های آزمایشگاهی بر استافیلوکوک طلایی، از جمله سویه‌های مقاوم به چند آنتی‌بیوتیک که از زخم دیابتی جدا شده بودند، اثر ضدباکتری وابسته به غلظت نشان داده است [41].
احتیاط: بره‌موم از شایع‌ترین عوامل حساسیت تماسی در فرآورده‌های طبیعی است؛ در اروپا از ۲۰۱۹ جزو آزمون‌های پایهٔ حساسیت پوستی شده و در میان بیماران درماتیتی، حدود ۰٫۵ تا ۱۷ درصد به آن حساسیت نشان داده‌اند [42]. کسانی که به عسل، موم یا نیش زنبور حساسیت دارند، یا اگزما و پوست حساس دارند، آن را با احتیاط و فقط پس از آزمون روی ساعد به کار ببرند.
سیر خام و له‌شده اگر مستقیم و طولانی روی پوست بماند، سوختگی شیمیایی و تاول می‌سازد؛ رقیق، کوتاه و با آزمون روی ناحیهٔ کوچک.
روغن و اسانس پونه خوراکی سمی است و به کبد آسیب می‌زند؛ در بارداری ممنوع است. اسانس‌ها را فقط رقیق‌شده در روغن پایه روی پوست بمالید. شست‌وشوی پوست سالم با دمنوش رقیق پونه اشکالی ندارد.
این مواد در عفونتی که گسترش می‌یابد، با تب همراه است یا در چند روز بهتر نمی‌شود، جای درمان پزشکی را نمی‌گیرند (بخش ۱۰).

آکنه (بثور)

سه گام حکما: (۱) اصلاح غذا و شش اصل؛ (۲) داروهای خوراکی و موضعی بر پایهٔ خلط غالب؛ (۳) فصد، زالو یا حجامت برای جوش مقاوم، جای زخم و لک [15]. در الگوی دموی و صفراوی: کم‌خوری، غذای خنک، و نوشیدنی‌هایی مانند عناب، کاسنی، شاه‌تره و سکنجبین. در الگوی بلغمی: کاستن از لبنیات و شیرینی، تحرک، و منضج و مسهل بلغم. در الگوی سوداوی: درمان یبوست و طحال، خواب، و منضج سودا با ماءالجبن. در زنان، تنظیم قاعدگی. موضعی: سدر، خطمی، بابونه، اسفرزه و تخم کتان به‌صورت ماسک ملایم، و عسل در جوش‌های چرکی [16].

جوش را نفشارید.

سرخی صورت (روزاسه)

معمولاً از غلبهٔ حرارت و صفرا یا خون در سر و صورت، و گرمی معده و کبد. کاستن از گرما: پرهیز از حمام داغ، نوشیدنی داغ، ادویهٔ تند، آفتاب و خشم؛ تعدیل گرمی معده و کبد؛ و طلای ملایم گلاب و آب گل سرخ.

کیسه، لایه‌بردار و کرم‌های ناشناخته روی روزاسه آن را بدتر می‌کنند.

کلف (ملاسما) و لک‌های تیره

بیشتر از سودا، با ریشه در ضعف طحال، گرمی و گرفتگی کبد، اختلال هضم و در زنان احتباس قاعدگی [12،13،17،38]. پرهیز از غذاهای سودازا، اصلاح هضم، کبد و طحال، رسیدگی به یبوست و قاعدگی، و نضج و دفع تدریجی سودا. موضعی: طلاهای جالی؛ و پوشش و سایه در برابر آفتاب.

آب‌لیمو، سرکهٔ غلیظ، نوره و کرم‌های سفیدکنندهٔ بی‌مجوز (که گاه جیوه یا کورتون قوی دارند) لک را بدتر می‌کنند.

بهق و برص (ویتیلیگو)

حکما میان بهق و برص فرق می‌گذاشتند. بهق سفید سطحی است و از بلغم رقیق؛ برص عمیق‌تر است، از بلغم غلیظ که قوهٔ هاضمهٔ پوست را از کار انداخته، و دشوارتر درمان می‌شود. نشانهٔ تمایز در متون: اگر با سوزن لکه را بخلانند و خون بیاید بهق است، و اگر رطوبت سفید بیاید برص [1،2]. بهق سیاه نیز از سوداست. درمان: اصلاح هضم، پرهیز از غذاهای سرد و تر و لبنیات سنگین و ماهی با شیر، تحرک، و نضج و دفع بلغم زیر نظر طبیب. موضعی: داروهای مُحَمِّر همراه با تابش آفتاب.

در نسخه‌های کلاسیک بهق و برص، شستن لکه با سرکه یا بخور آب پیش از دارو، و طلاهایی از زرنیخ، گوگرد، مصطکی، قیر، عسل و سرکه آمده است؛ داغ کردن لکه‌های کوچک نیز ذکر شده است [2،39]. از این میان، گوگرد، سرکه‌انگبین، عسل و گیاهان محمر امروز هم قابل استفاده‌اند؛ حکما نورهٔ زرنیخ‌دار را در برص و بهق سودمند می‌دانستند، اما به سبب آرسنیک آن امروز توصیه نمی‌شود (بخش ۸).

گیاهان حاوی پسورالن، مانند خلّهٔ دندان (Ammi majus) و بابچی، پوست را به نور حساس می‌کنند و همراه آفتاب رنگ را برمی‌گردانند؛ درمان نوری امروز هم از همین سنت آمده است. اما مالیدن آن‌ها و آفتاب گرفتن خودسرانه، سوختگی و تاول شدید می‌سازد؛ فقط زیر نظر درمانگر.

داءالصدف (پسوریازیس)

بیشتر از سودای محترق و خشکی، که گرمی باقی‌مانده در آن است. پس درمان بر ترطیب و تعدیل است، نه گرم کردن: اصلاح غذا و سبک زندگی، کاهش وزن، پرهیز از گرما و سرمای شدید، خواب و ورزش معتدل، آبزن ولرم و روغن‌مالی، نضج سودا با ماءالجبن و دفع تدریجی آن، و در صورت امتلاء، فصد یا زالو زیر نظر طبیب [18].

حجامت و کیسه روی پلاک‌ها ممکن است ضایعهٔ تازه بسازد. اگر دارویی از پیش مصرف می‌کنید، خودسرانه قطع نکنید؛ قطع ناگهانی برخی داروها بیماری را شدیدتر برمی‌گرداند.

اگزما، قوباء و درماتیت آتوپیک

در نوع خشک و پوسته‌دار (قوباء خشک): سودا و خشکی؛ مرطوب‌کننده‌های روغنی، آبزن نرم‌کننده با خطمی یا جو، غذاهای تر و منضج سودا. در نوع ترشح‌دار: بلغم شور؛ مواد خشک‌کننده و قابض ملایم و دفع بلغم. در نوع گرم و سوزان: صفرا؛ مواد خنک‌کننده و تعدیل کبد. سرکه، عسل، روغن زیتون، شاه‌تره، گل سرخ و نمک در قانون پرکاربردترین مواد بوده‌اند [19،20]؛ در اگزمای دست، حکما بر اصلاح کبد تأکید داشتند [19]. شناختن و دوری از مواد محرک و شوینده‌های قوی ضروری است.

سرکه و نمک روی پوست ترک‌خورده سوزش و آسیب می‌سازند.

شوره و درماتیت سبورئیک

بیشتر از بخارهای بلغمی و فضول سر، یا خشکی در نوع خشک. کاستن از غذاهای سنگین و شیرین، اصلاح هضم، شستن سر با سدر یا خطمی، حنا، و روغن‌های سبک برای شورهٔ خشک.

کهیر (شری)

حکما شری را دو گونه می‌دانستند: سرخ و سوزان از صفرا و خون، و سفید با خارش کمتر از بلغم. در نوع گرم: پرهیز از غذاهای گرم و محرک، نوشیدنی‌های خنک مانند سکنجبین، آب انار و عناب، و در غلبهٔ خون، فصد؛ در نوع بلغمی: تنقیهٔ بلغم و پرهیز از غذاهای سرد و تر [21]. «ماشرا» در برخی پژوهش‌های معاصر با آنژیوادم و در شماری از متون با گونه‌ای از حمره مطابقت داده شده است. یافتن عامل (غذا، دارو، گرما، سرما، فشار) و پرهیز از آن، بخش اصلی درمان است.

تورم لب، زبان و گلو یا تنگی نفس اورژانس است.

خارش مزمن (حکه) و لیکن

حکه بیشتر از خلط شور یا سودای محترق است و نوع خارش (گرم و سوزان، خشک، یا تر) نوع درمان را تعیین می‌کند؛ پاک کردن خون با ماءالجبن و شاه‌تره، آبزن ولرم و روغن‌مالی در متون پرکاربرد است. خارش مزمن ممکن است نشانهٔ بیماری کبد، کلیه، تیروئید یا کم‌خونی باشد؛ اگر با درمان بهتر نشد، علت درونی را بررسی کنید.

جرب و شپش

جرب را از خلط شور و سودای محترق می‌دانستند: تنقیهٔ بدن، و داروهای موضعی گوگردی که امروز هم ضدجرب شناخته‌شده‌اند. همهٔ اطرافیان هم‌زمان درمان شوند، و لباس و ملحفه با آب داغ شسته و در آفتاب خشک شود. برای شپش: شانهٔ ریزدندانه، شست‌وشو و روغن‌های موضعی.

عفونت‌های قارچی

از رطوبت و عفونت: خشک نگه داشتن پوست و چین‌ها، لباس نخی، کاستن از غذاهای تر و شیرین، پرهیز از وسایل مشترک، و ضمادها و غسول‌های خشک‌کننده و ضدعفونی مانند مورد، پوست انار، آویشن و سرکهٔ رقیق روی پوست سالم. قارچ ناخن و کچلی سر دیرپا هستند و اگر بهتر نشدند، معاینه لازم است.

زگیل (ثؤلول) و مولوسکوم

از سودای غلیظ: اصلاح سودا و تقویت بدن. مولوسکوم اغلب خودبه‌خود خوب می‌شود. داروهای موضعی خورندهٔ متون، امروز به‌سبب خطر زخم توصیه نمی‌شوند.

زگیل را خودسرانه نبرید یا نسوزانید و مواد خورنده به کار نبرید؛ در نگاه طب اخلاطی، درمان آن از درون و با اصلاح سودا و بلغم غیرطبیعی بدن است.

تبخال و زونا

از حرارت و صفرا: کاستن از گرما، غذای خنک و سبک، خواب و آرامش، و طلاهای خنک‌کننده مانند گلاب و صندل. حجامت و زالو روی ضایعهٔ فعال انجام نمی‌شود.

در تبخال، بره‌موم به‌صورت موضعی، از نخستین نشانه‌های سوزش و خارش، از سودمندترین درمان‌های طبیعی با پشتوانهٔ کارآزمایی بالینی است [40].

زونای نزدیک چشم، و زونا در سالمندان و افراد کم‌ایمنی، فوری است و باید در همان روزهای نخست دیده شود؛ داروی ضدویروس در سه روز نخست بیشترین اثر را دارد.

دمل، کورک، کفگیرک و زردزخم

دمل از خون غلیظ است؛ تدبیر بر پایهٔ مرحله‌های ورم (بخش ۷): در آغاز رادع پس از تنقیه، سپس ضماد منضج (مانند خطمی، شنبلیله و تخم کتان) برای رساندن، و تخلیه به دست طبیب؛ و اصلاح خون و صفرا. در زردزخم سطحی: شست‌وشو با غسول ضدعفونی طبیعی و عسل طبی. کورک‌های مکرر: بررسی قند خون.

دمل صورت را فشار ندهید. سرخی داغ و گسترش‌یابنده با تب اورژانس است.

سالک

حکما داروهای خوراکی و موضعی متعدد مانند غوره، زرشک، صندل، کافور، خردل، زعفران، عسل و زاج، و نیز داغ کردن، حجامت و زالو را ذکر کرده‌اند [22]. سالک بیماری انگلی واگیر است و باید به مراکز بهداشت گزارش و در آنجا درمان شود.

جذام

حکما آن را از سودای محترقِ فراگیر می‌دانستند. جذام بیماری عفونی است و درمان آن را سازمان جهانی بهداشت رایگان فراهم می‌کند و به‌طور کامل درمان‌پذیر است [34]؛ لکهٔ بی‌حس باید حتماً معاینه شود.

زخم‌های مزمن (قروح)

تقویت تغذیه و خون، پاک کردن زخم با مواد منقی، سپس مواد منبت لحم مانند کندر، صبر زرد و عسل طبی؛ پانسمان تمیز و مرطوب، و رسیدگی به قند، گردش خون و فشار روی زخم.

زخم پای دیابتی، زخم سیاه یا بدبو را با درمان خانگی عقب نیندازید.

سوختگی

خنک کردن فوری با آب روان ولرم تا خنک (نه یخ) حدود ۲۰ دقیقه، و پوشاندن تمیز. در سوختگی سطحی کوچک، مرهم‌های ساده، ژل صبر و عسل طبی. روی سوختگی روغن، خمیردندان یا مواد خانگی نمالید. سوختگی بزرگ، عمیق یا روی صورت و دست اورژانس است.

شقاق (ترک پوست)، پینه و پوست مرغی

از خشکی: خیساندن در آب ولرم، مرهم‌ها و روغن‌های مرطب مانند روغن بادام و موم (قیروطی). پینه را خودسرانه نبرید، به‌ویژه در دیابت.

ریزش مو (داءالثعلب و داءالحیه)

ریزش منتشر از ضعف غذای مو یا خشکی؛ ریزش لکه‌ای (داءالثعلب و داءالحیه) از خلط بد در ریشهٔ مو. تقویت هضم و خون، رفع کمبود آهن و پروتئین، آرامش، روغن‌مالی سر با روغن‌های متناسب با مزاج، حنا، و در داءالثعلب مواد محمر و زالو یا حجامت ناحیه‌ای [2،24].

آب پیاز و سیرِ خالص ممکن است پوست سر را بسوزاند؛ رقیق‌شده و همراه شامپوی ملایم طبیعی بهتر تحمل می‌شود.

پرمویی

در طب اخلاطی با تنظیم قاعدگی و اصلاح رحم پیوند دارد؛ بررسی تخمدان پلی‌کیستیک لازم است. برای زدودن مو، روش‌های بی‌زرنیخ؛ نوره توصیه نمی‌شود.

تعریق زیاد و بوی بدن

از فزونی رطوبت و ضعف قوهٔ ماسکه: کاستن از غذاهای تر و تند، شست‌وشو با جوشاندهٔ مورد و گل سرخ، و ذرورهای قابض.

بیماری‌های تاولی، خودایمنی و سرطان‌های پوست

پمفیگوس، پمفیگوئید، لوپوس، اسکلرودرمی و سرطان‌های پوست بیماری‌های جدی‌اند و تشخیص و پیگیری پزشک متخصص می‌خواهند؛ تدبیرهای طب اخلاطی در کنار آن جایگاه دارند [23]. ضایعهٔ مشکوک به سرطان را با هیچ ضماد یا مادهٔ خورنده‌ای درمان نکنید.

۱۰. ایمنی گیاهان و مرز درمان

«طبیعی» به معنای «بی‌خطر» نیست

حساسیت به آفتاب: بابچی، خلّهٔ دندان، شیرهٔ برگ و میوهٔ نارس انجیر، کرفس و روغن‌های مرکبات روی پوست، در آفتاب سوختگی و لک ایجاد می‌کنند.
آسیب کبد: برخی گیاهان، از جمله کلپوره، در مصرف خوراکی طولانی با آسیب کبدی گزارش شده‌اند.
فشار خون و پتاسیم: مصرف طولانی شیرین‌بیان فشار خون را بالا و پتاسیم را پایین می‌آورد.
مسهل‌های محرک (سنا، صبر خوراکی): کم شدن پتاسیم و تنبلی روده در مصرف طولانی.
بارداری و شیردهی: بسیاری از مسهل‌ها و گیاهان قاعده‌آور (مانند سداب) ممنوع‌اند؛ فصد و حجامت نیز.
کودکان: حنا در کمبود G6PD [27]، و روغن‌ها و مواد تند روی پوست نازک کودک، احتیاط می‌خواهند.
تداخل دارویی: گیاهان با داروهای رقیق‌کنندهٔ خون، قند، فشار، تیروئید و داروهای ایمنی تداخل دارند. همیشه پزشک را از گیاهانی که مصرف می‌کنید آگاه کنید.

کیفیت فرآورده

فرآوردهٔ گیاهی و سنتی باید از منبع مطمئن و دارای مجوز باشد. برخی کرم‌ها و پمادهای «گیاهی» بازار پنهانی کورتون قوی، جیوه یا هیدروکینون دارند و برخی پودرها به فلزات سنگین آلوده‌اند. کورتون قوی پنهان پوست را نازک می‌کند، روزاسه و جوش می‌سازد و با قطع آن بیماری شدیدتر برمی‌گردد.

وقتی باید فوراً به پزشک یا اورژانس رفت

ورم ناگهانی و دردناک یک پا، یا ورم همراه تنگی نفس.
کهیر با تورم لب، زبان یا گلو یا تنگی نفس.
سرخی داغ و گسترش‌یابنده با تب و لرز.
تاول‌های گسترده و کنده شدن پوست، به‌ویژه پس از مصرف دارو، همراه زخم دهان و چشم.
زونای نزدیک چشم.
زردی تازه با درد شکم، تب یا تیرگی ادرار.
لکه‌های ریز خون‌ریزی زیر پوست با تب یا حال عمومی بد.
سوختگی، تاول یا درد شدید پس از نوره، موبر یا هر فرآوردهٔ موضعی.
زخم پای سیاه، بدبو یا رو به گسترش.

و برای این موارد، دیر یا زود معاینهٔ تخصصی لازم است: خال در حال تغییر، زخمی که خوب نمی‌شود، لکهٔ بی‌حس، جوش کیستی و جای‌زخم‌گذار، و هر بیماری پوستی که با درمان معمول بهتر نمی‌شود.

نتیجه‌گیری

در طب اخلاطی، پوست آینهٔ درون است و درمان آن از درون آغاز می‌شود: شناخت خلط غالب و تفکیک سوءمزاج ساده از مادی، تدبیر شش اصل ضروری، اصلاح معده، کبد، طحال و رحم، پختن و دفع سنجیدهٔ ماده با رعایت شرط‌های استفراغ، و درمان موضعی متناسب با کیفیت و مرحلهٔ بیماری. بسیاری از این آموزه‌ها، مانند نقش گوارش، خواب، استرس و غذا، امروز در پزشکی نوین هم پشتوانه یافته‌اند.

در عین حال، عفونت‌های گسترش‌یابنده، بیماری‌های خودایمنی و سرطان‌ها نیازمند معاینه و پیگیری پزشک‌اند؛ روش‌های دفعی و تهاجمی فقط به دست فرد دارای صلاحیت انجام می‌شوند؛ و فرآورده‌های سمی مانند نوره‌های زرنیخ‌دار و پمادهای جیوه‌دار جایی در درمان امروز ندارند. بهترین نتیجه از ترکیب سنجیدهٔ این دو دانش به دست می‌آید.

درمان پوست شما از کجا شروع می‌شود؟

همان‌طور که دیدید، غذا، روغن، حمام و حتی نوع منضج و مسهل برای مزاج گرم و سرد، و خشک و تر، متفاوت است. پس نخستین گام، شناخت مزاج و تنظیم شش اصل سلامتی متناسب با آن است.

اگر با این مشکلات روبه‌رو هستید (و نشانهٔ اورژانسی بخش ۱۰ را ندارید):

جوش، لک یا کلفی که با کرم و پماد برطرف نشده یا مدام برمی‌گردد
اگزما، پسوریازیس، خارش یا کهیر مزمن
خشکی، ترک، چربی زیاد یا کدری پوست
ریزش مو، شوره یا تعریق و بوی بدن

این پنج گام را بردارید:

تست مزاج رایگان: ۱۶ پرسش، حدود ۲ دقیقه، نتیجه بلافاصله روی صفحه: تست‌های رایگان دکتر کلان. سپس با تست تعادل ببینید کدام خلط اکنون غالب است؛ درمان پوست از همین‌جا شروع می‌شود.
راهنمای تغذیهٔ ویژهٔ مزاج خود را دریافت کنید: کتاب «مزاج‌های انسانی و تغذیهٔ سالم» (İnsan Mizaçları ve Sağlıklı Beslenme)؛ برنامهٔ غذایی که هضم و کبد را اصلاح می‌کند و از درون به پوست می‌رسد. سفارش از طریق واتس‌اپ.
برنامهٔ آموزشی مرتبط را ببینید: دورهٔ آنلاین «علائم و دلائل» برای شناخت نشانه‌های بدن و مزاج. پزشکان و درمانگرانی که می‌خواهند حجامت و زالودرمانی مزاجی را اصولی بیاموزند، برای دورهٔ تخصصی با ما تماس بگیرند.
محصولات طبیعی متناسب با مزاج خود را ببینید: روغن‌های طبیعی، مراقبت شخصی و پوست، دمنوش‌ها و همهٔ محصولات Dr. Kalan Natural: صفحهٔ سفارش.
در صورت نیاز، مشاوره بگیرید: برای برنامهٔ شخصی، به‌ویژه پیش از هر روش دفعی مانند مسهل، حجامت یا زالو، با دکتر کلان مشاوره کنید: آموزش و مشاوره یا واتس‌اپ ‎+90 552 852 10 00 (دفتر آنکارا، ترکیه).

برای آشنایی با شناخت مزاج و تشخیص بیماری‌های پوست، مقالهٔ نخست این مجموعه، «پوست؛ آینهٔ مزاج و درون»، را بخوانید.

منابع

Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 1: Kulliyat (digestion, humours, causes, principles of treatment, evacuation, venesection, cupping, leeches, bath and massage). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 4: swellings, eruptions, skin diseases and adornment. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 2: simple drugs (al-adwiya al-mufrada). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
Ibn Sina (Avicenna). Al-Qanun fi al-Tibb. Book 5: compound drugs (qarabadin). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2005.
Razi MZ (Rhazes). Al-Hawi fi al-Tibb. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi; 2002.
Majusi Ahvazi AA. Kamil al-Sina’a al-Tibbiyya. Tehran: Moaseseh Ehyae Teb Tabiei; 2008.
Jorjani SE. Zakhireh-ye Kharazmshahi. Qom: Ehya-e Teb-e Tabiee; 2012.
Aghili Khorasani MH. Kholasat al-Hekmah. Qom: Esmailian; 2006.
Aghili Khorasani MH. Makhzan al-Advieh. Tehran: Sanaee; 2004.
Aghili Khorasani MH. Qarabadin-e Kabir.
Aghili Khorasani MH. Moalejat-e Aghili.
Chashti MA (Hakim Azam Khan). Exir-e Azam. Tehran: Research Institute for Islamic and Complementary Medicine; 2008.
Arzani MA. Tebb-e Akbar. Qom: Jalal al-Din; 2008.
Tonekaboni MM. Tohfat al-Momenin.
Shirbeigi L, Oveidzadeh L, Jafari Z, Motahari Fard MS, Mansouri P. A review of acne etiology and treatment in Iranian traditional medicine. J Skin Stem Cell. 2016;3(1):e39133. doi:10.5812/jssc.39133
Shakiba R, Minaii B, Aliasl J, Shakiba M, Ghods R. Herbal remedies for acne vulgaris from the viewpoint of Persian medicine. Iran J Public Health. 2020;49(5). PMC7475631
Mojtabaee M, Mokaberinejad R, Adhami S, Mansouri P, Rahbar M. Nutritional advice for patients with melasma in Iranian traditional medicine. J Skin Stem Cell. 2016;3(1):e42722. doi:10.5812/jssc.42722
Mohammadian Rasanan F, Mohammadi Kenari H, Ghassemi M, Jabbari Sabbagh A, Aliasl J, Ghobadi A. Non-pharmacological treatments of psoriasis in Persian medicine: a narrative review. J Pharmacopuncture. 2022;25(1):1-6. doi:10.3831/KPI.2022.25.1.1
Mansouri P, Khademi A, Pahlevan D, et al. Review of medicinal remedies on hand eczema based on Iranian traditional medicine. Iran J Public Health. 2016;45(8):986-96.
Marzban Z, Saghebi R, Rezghi M. Pharmacological management of eczema in Avicenna’s Canon of Medicine. Tarikh-i Pizishki (Medical History). 2025;17:e25.
Urticaria (shara) and angioedema (mashara) from the viewpoint of Iranian traditional medicine [in Persian]. J Islamic and Iranian Traditional Medicine. 2017.
Parvizi MM, Zare F, Handjani F, Nimrouzi M, Zarshenas MM. Overview of herbal and traditional remedies in the treatment of cutaneous leishmaniasis based on Traditional Persian Medicine. Dermatol Ther. 2020;33(4):e13566. doi:10.1111/dth.13566
Atarzadeh F, Jaladat AM, Daneshfard B, Dastgheib L, Kamalinejad M, Amin G. A review on botanicals with wound healing activity for pemphigus vulgaris: perspective of traditional Persian medicine and conventional medicine. Avicenna J Phytomed. 2017;7(6):486-94.
Amani L, Fadaei F, Sadati Lamardi N, Shirbeigi L, et al. Leech therapy in skin conditions from the viewpoints of Avicenna and modern medicine. Iran J Dermatol. 2020:168-75.
Hossein Hashemi Z, Kasiri M, Montazerghaem A, Zargaran A. Bath, its preventive and therapeutic approach in Iranian medicine. J Hist Sci. 2019;17(1):135-55.
Cao H, Li X, Liu J. An updated review of the efficacy of cupping therapy. PLoS One. 2012;7(2):e31793. doi:10.1371/journal.pone.0031793
Al-Hinai A, AlSawafi AS. Severe hyperbilirubinemia secondary to henna application in a neonate with G6PD deficiency. Cureus. 2023;15(2):e34540.
He L, Wei M, Yang Q, Huang Y, Wei Z. Arsenic exposure and risk of skin cancer: a systematic review and meta-analysis. An Bras Dermatol. 2025;100:501161.
Andreikos DA, et al. Arsenic and skin cancer: mechanisms and clinical evidence. Int J Mol Med. 2026;58:222.
Bolognia JL, Schaffer JV, Cerroni L. Dermatology. 4th ed. Philadelphia: Elsevier; 2018.
Kang S, Amagai M, Bruckner AL, et al. Fitzpatrick’s Dermatology. 9th ed. New York: McGraw-Hill; 2019.
Grice EA, Segre JA. The skin microbiome. Nat Rev Microbiol. 2011;9(4):244-53.
Bowe WP, Logan AC. Acne vulgaris, probiotics and the gut-brain-skin axis: back to the future? Gut Pathog. 2011;3(1):1.
World Health Organization. Leprosy (Hansen’s disease): fact sheet. Geneva: WHO.
Gholizadeh Kalan F, Bayrami F. İnsan Mizaçları ve Sağlıklı Beslenme. İzmir: Memento Mori Yayınları; 2024.
Gholizadeh Kalan F. Sağlığın 6 Altın Kuralı. Ankara: Dr Kalan Natural; 2022.
Gholizadeh Kalan F. Mizacın Sırları. Ankara: Dr Kalan Natural; 2026.
Mahjour M, Noras MR, Khoushabi A, Salar R, et al. The role of digestive disorders in melasma. Tradit Integr Med. 2018.
Badr P, Handjani F, Mohagheghzadeh A. Historical evidence of treating vitiligo in medieval Persia. Tradit Integr Med. 2017;2(4):166-71.
Holcová S, Hladiková M. Lip creams with propolis special extract GH 2002 0.5% versus aciclovir 5.0% for herpes labialis (vesicular stage): randomized, controlled double-blind study. Wien Med Wochenschr. 2019;169(7-8):193-201. doi:10.1007/s10354-018-0667-6
Badger-Emeka LI, Emeka PM, Khan TM. Antimicrobial activity of Nigella sativa L. seed oil against multi-drug resistant Staphylococcus aureus isolated from diabetic wounds. Pak J Pharm Sci. 2015;28(6):1985-90.
Nyman G, Oldberg Wagner S, Prystupa-Chalkidis K, Ryberg K, Hagvall L. Contact allergy in western Sweden to propolis of four different origins. Acta Derm Venereol. 2020;100(16):adv00256. doi:10.2340/00015555-3615

یادآوری

این مقاله صرفاً جنبه‌ی آگاهی‌بخشی دارد و بر پایه‌ی منابع طب سنتی و دانش عمومی سلامت نوشته شده است. تشخیص، درمان یا نسخه‌ی پزشکی نیست و جای معاینه‌ی پزشک را نمی‌گیرد. اگر مشکلی دارید، به‌طور منظم دارو مصرف می‌کنید، باردار هستید یا برای کودکتان تصمیم می‌گیرید، پیش از هر اقدامی با پزشک خود مشورت کنید. فرآورده‌های گیاهی ممکن است با داروها تداخل داشته باشند.