اشکال دارویی، افعال ادویه و روشهای درمانی در طب اخلاطی
بررسی جامع اصطلاحات داروسازی، داروشناسی و تدابیر درمانی در میراث یونانی، عربی، فارسی و عثمانی
چکیده
در طب اخلاطی، درمان تنها به انتخاب یک دارو محدود نمیشود؛ بلکه شناخت مزاج و کیفیت دارو، تشخیص فعل و اثر آن، انتخاب شکل مناسب دارویی، روش آمادهسازی، مقدار و زمان مصرف و در صورت لزوم بهکارگیری تدابیر درمانی غیردارویی، همگی در فرایند درمان اهمیت دارند.
در متون پزشکی و داروسازی این سنت، اصطلاحات فراوانی برای توصیف داروها و شیوههای کاربرد آنها به کار رفته است؛ از حب، قرص، سفوف، معجون، جوارش، لعوق و شربت گرفته تا ضماد، مرهم، طلاء، حقنه، آبزن، بخور، سعوط و فصد. در کنار اینها، واژههایی مانند مسخّن، مبرد، ملین، قابض، محلل، منضج، مفتح و منقی، افعال و آثار داروها را توصیف میکنند.
برای فهم درست این واژگان باید میان چند مفهوم تفاوت گذاشت: شکل دارویی، فعل دارو، روش استعمال، تدبیر درمانی و عملیات داروسازی. برای مثال، «معجون» یک شکل دارویی است، «محلل» فعلی دارویی است، «غمز» روش دستی فشار دادن موضعی است و «سحق» عملیاتی برای نرم و پودر کردن مواد دارویی است.
این مقاله با استفاده از اصطلاحات رایج در منابع طب اخلاطی و داروسازی سنتی، و با توجه به پژوهشهای مربوط به متون عثمانی، این واژگان را طبقهبندی و تعریف میکند. در مواردی که کاربرد تاریخی یا انتساب یک اصطلاح به منابع کلاسیک به بررسی نسخهای بیشتری نیاز دارد، از معرفی قطعی آن خودداری شده است.
۱. مبانی و تقسیمبندی اصطلاحات
برای جلوگیری از آمیختگی اصطلاحات، ابتدا باید پنج گروه اصلی را از یکدیگر جدا کرد.
۱ـ۱. شکل دارویی
شکل دارویی به صورتی گفته میشود که دارو پس از آمادهسازی برای مصرف پیدا میکند؛ مانند:
- حب و قرص؛
- سفوف و ذرور؛
- معجون و جوارش؛
- شربت و عرق؛
- مرهم و ضماد؛
- شیاف و فرزجه؛
- بخور و دود دارویی.
۱ـ۲. فعل و اثر دارو
فعل دارو به نوع تأثیری گفته میشود که دارو بر بدن، عضو یا ماده موردنظر میگذارد؛ مانند:
- تسخین: گرم کردن؛
- تبرید: سرد کردن؛
- تلیین: نرم کردن؛
- قبض: جمع کردن و کاهش ترشحات؛
- تحلیل: پراکنده کردن مواد تجمعیافته؛
- تنضیج: رساندن ماده به مرحله پختگی و آمادگی برای دفع یا تحلیل.
۱ـ۳. روش استعمال دارو
روش استعمال مشخص میکند دارو چگونه و از چه مسیری به بدن رسانده میشود؛ مانند:
- خوردن؛
- نوشیدن؛
- مالیدن؛
- چکاندن؛
- غرغره کردن؛
- مضمضه کردن؛
- استنشاق؛
- حقنه کردن؛
- قرار دادن دارو در واژن یا راستروده.
۱ـ۴. تدبیر درمانی
تدبیر درمانی عملی است که برای تغییر وضعیت بدن، دفع مواد، کاهش علائم یا بازگرداندن تعادل به کار میرود؛ مانند:
- فصد؛
- حجامت؛
- ارسال علق؛
- قی؛
- اسهال؛
- حمام؛
- دلک؛
- غمز؛
- ریاضت و استراحت.
۱ـ۵. عملیات داروسازی
عملیات داروسازی به کارهایی گفته میشود که برای آمادهسازی، استخراج، تصفیه، ترکیب و نگهداری مواد دارویی انجام میگیرند؛ مانند:
- سحق؛
- دق؛
- نقع؛
- طبخ؛
- تقطیر؛
- تصفیه؛
- تحمیص؛
- تکلیس؛
- تغلیظ.
- این تقسیمبندی مانع از آن میشود که یک اصطلاح، صرفاً به دلیل ارتباط با دارو، در گروه نادرست قرار گیرد.
بخش اول: اشکال دارویی و فرآوردههای دارویی
۲. داروهای جامد
۲ـ۱. حب (Ḥabb)
حب به دارویی گفته میشود که مواد آن پس از ساییدن و ترکیب با مادهای چسباننده، به شکل دانههای کوچک و قابل بلع درمیآید.
حب معمولاً برای مصرف خوراکی آماده میشود. اندازه، وزن، تعداد و ترکیبات آن بر اساس نسخه تعیین میشود.
۲ـ۲. قرص (Qurṣ)
قرص فرآوردهای جامد و فشرده است که از مواد دارویی پودرشده و مواد کمکی مناسب ساخته میشود.
در منابع قدیمی، قرص و حب گاهی نزدیک به یکدیگر به کار رفتهاند؛ بااینحال، در طبقهبندی داروسازی میتوان قرص را شکل فشرده و نسبتاً تخت و حب را شکل دانهای یا کروی دانست. این تفاوت در همه متون تاریخی الزاماً یکسان نیست.
۲ـ۳. سفوف (Safūf)
سفوف دارویی است که مواد آن پس از خشک شدن و آسیاب شدن، به شکل پودر آماده مصرف میشود.
سفوف ممکن است:
- مستقیماً با آب یا نوشیدنی مناسب مصرف شود؛
- با عسل یا شربت مخلوط شود؛
- در کپسول یا پوشش خوراکی قرار گیرد؛
- برای مصرف موضعی به کار رود، اگر نسخه چنین کاربردی را مشخص کرده باشد.
۲ـ۴. ذرور (Dharūr)
ذرور پودر نرم و خشکی است که معمولاً بر سطح پوست، زخم یا موضع موردنظر پاشیده میشود.
تفاوت اصلی آن با سفوف در کاربرد است: سفوف غالباً برای مصرف خوراکی شناخته میشود، درحالیکه ذرور بیشتر برای استعمال خارجی به کار میرود.
۲ـ۵. سنون (Sunūn)
سنون پودر مخصوص دندان و لثه است که برای پاک کردن، مالیدن یا استعمال موضعی در دهان تهیه میشود.
در نسخههای سنتی ممکن است از مواد گیاهی، معدنی یا ترکیبات قابض و خوشبو برای تهیه سنون استفاده شده باشد.
۲ـ۶. کحل (Kuḥl)
کحل فرآوردهای است که برای استعمال در چشم تهیه میشود. در گذشته، مواد معدنی و گیاهی گوناگونی برای ساخت آن به کار میرفتند.
کحل را باید از پودرهای عمومی دارویی جدا کرد، زیرا تهیه و مصرف آن به عضو حساس چشم مربوط است.
۲ـ۷. کشته (Kushta)
کشته اصطلاحی برای برخی فرآوردههای حاصل از عملیات حرارتی و تکلیس مواد معدنی، فلزی یا بعضی مواد دیگر است که در داروسازی سنتی، بهویژه در شاخههای متأخر طب یونانی ـ هندی، دیده میشود.
این اصطلاح را نباید بدون شاهد مشخص به همه دورههای طب اخلاطی یا به تمام پزشکان کلاسیک نسبت داد. جایگاه آن در منابع متأخر و داروسازی منطقهای پررنگتر است.
۳. داروهای نیمهجامد و خمیری
۳ـ۱. معجون (Ma‘jūn)
معجون فرآوردهای نیمهجامد است که از ترکیب یک یا چند داروی پودرشده با پایهای مانند عسل، شکر یا مواد قوامدهنده تهیه میشود.
در ساخت معجون، نوع پایه، میزان رطوبت، نرمی، قوام، ترتیب افزودن مواد و نحوه نگهداری اهمیت دارد.
۳ـ۲. جوارش (Jawārish)
جوارش از فرآوردههای نیمهجامد خوراکی است که معمولاً از ترکیب داروهای گیاهی، بهویژه مواد معطر و کمککننده به کارکرد دستگاه گوارش، با پایهای شیرین تهیه میشود.
در منابع داروسازی سنتی، جوارشها غالباً برای معده، هضم، اشتها و برخی کارکردهای گوارشی معرفی شدهاند؛ اما اثر هر جوارش باید بر اساس ترکیب و نسخه مشخص آن بررسی شود.
۳ـ۳. خمیره (Khamīra)
خمیره فرآوردهای نیمهجامد است که در آن مواد دارویی با پایهای مانند عسل، شکر یا قوام حاصل از جوشانده دارویی ترکیب میشوند.
در برخی روشهای تهیه، مخلوط را هنگام گرم بودن بهطور مداوم هم میزنند تا به بافتی نرم، یکنواخت و گاه سبکتر برسد.
خمیره در داروسازی متأخر طب اخلاطی و طب یونانی ـ هندی جایگاه مشخصی پیدا کرده است.
۳ـ۴. لعوق (La‘ūq)
لعوق دارویی است که به شکل نیمهغلیظ و چسبنده تهیه میشود و معمولاً بهآرامی در دهان قرار میگیرد تا با بزاق مخلوط شود و از راه دهان و حلق مصرف گردد.
این شکل دارویی بیشتر برای کاربردهای مربوط به گلو، سرفه و دستگاه تنفسی در نسخههای سنتی دیده میشود.
۳ـ۵. اطریفل (Iṭrīfal)
اطریفل نوعی فرآورده مرکب دارویی است که در منابع داروسازی سنتی، ترکیب آن غالباً با هلیلهها و مواد دیگر شناخته میشود.
اطریفل را نباید صرفاً نام یک گیاه یا یک ماده مفرد دانست؛ بلکه نام گروهی از ترکیبات دارویی است که انواع و نسخههای مختلف دارد.
۳ـ۶. لبوب (Luboob)
لبوب به گروهی از فرآوردههای مرکب گفته میشود که در برخی نسخهها از مغزها و مواد مغذی یا دارویی تشکیل میشوند.
در ترکیبات مختلف لبوب، مغز بادام، گردو، پسته و مواد دیگر ممکن است حضور داشته باشند؛ اما ترکیب دقیق هر نوع باید از روی نسخه مشخص شود.
۳ـ۷. تریاق (Tiryāq)
تریاق نام گروهی از داروهای مرکب است که در تاریخ پزشکی برای مقابله با سموم و برخی گزیدگیها و بیماریها به کار میرفتهاند.
تریاقها ترکیبات واحد و ثابتی نداشتهاند و نسخههای گوناگون آنها در منابع مختلف ثبت شده است. بنابراین نباید همه تریاقها را یک داروی واحد دانست.
۳ـ۸. انوشدارو (Anūshdārū)
انوشدارو نامی برای برخی فرآوردههای دارویی مرکب و ارزشمند در منابع تاریخی است. ترکیب و کاربرد آن در دورهها و نسخههای مختلف یکسان نیست.
برای معرفی یک انوشداروی مشخص، باید نسخه و منبع آن جداگانه ذکر شود.
۳ـ۹. مربا (Murabbā)
مربا در داروسازی سنتی تنها یک خوراکی معمولی نیست؛ بلکه در مواردی بهعنوان فرآوردهای دارویی از میوه، گل یا بخشهای گیاهی تهیه میشده است.
در تهیه مربای دارویی، ماده گیاهی با عسل یا شکر و گاه با تدابیر خاص آماده میشد تا هم قابل مصرف باشد و هم شکل نگهداری مناسبی پیدا کند.
۳ـ۱۰. گلقند (Gulqand)
گلقند فرآوردهای است که معمولاً از گلبرگهای گل سرخ و ماده شیرینکننده، مانند شکر یا عسل، تهیه میشود.
در منابع سنتی، انواع مختلفی از گلقند با توجه به نوع گل، پایه شیرینکننده و روش آمادهسازی مطرح شدهاند.
۳ـ۱۱. دایاقوزا (Dayaqūzā)
دایاقوزا در برخی منابع داروسازی متأخر بهعنوان فرآوردهای نیمهجامد معرفی شده که در تهیه آن از کپسول خشخاش و مواد دیگر استفاده میشود. در یک دستور دارویی ثبتشده، مواد برای مدتی در آب خیسانده، سپس جوشانده و غلیظ میشوند و با پایهای از شکر یا عسل ترکیب میگردند. این نام و دستور را نباید بدون بررسی نسخه، به همه منابع کلاسیک تعمیم داد.
۳ـ۱۲. غالیه (Ghāliya)
غالیه فرآوردهای معطر و مرکب است که در سنت داروسازی، عطرسازی و آرایش کاربرد داشته است. ترکیب آن ممکن است شامل مواد خوشبو، روغنها و مواد معطر دیگر باشد.
بنابراین غالیه را باید در گروه فرآوردههای معطر و آرایشی ـ بهداشتی قرار داد، نه اینکه آن را بهطور کلی یک داروی خوراکی به شمار آورد.
۴. داروهای روغنی، چرب و موضعی
۴ـ۱. دهن (Duhn)
دهن به روغن یا فرآورده روغنی گفته میشود که از مواد گیاهی یا دیگر مواد مناسب به دست میآید و میتواند برای استعمال خارجی یا در برخی نسخهها برای مصرف داخلی به کار رود.
۴ـ۲. مرهم (Marham)
مرهم فرآوردهای نرم و نیمهجامد است که برای مالیدن بر پوست، زخم یا موضع آسیبدیده تهیه میشود.
در ساخت مرهم، روغن، موم، چربی و مواد دارویی ممکن است به نسبتهای مختلف ترکیب شوند.
۴ـ۳. قیروطی (Qayrūṭī)
قیروطی نوعی فرآورده دارویی چرب و موضعی است که معمولاً از ترکیب روغن و موم و مواد دارویی تهیه میشود.
از نظر ساختار به برخی مرهمها نزدیک است؛ اما در متون داروسازی، نام و دستور ساخت اختصاصی خود را دارد.
۴ـ۴. ضماد (Ḍimād)
ضماد دارویی است که به شکل خمیر، خمیرک یا ترکیب مرطوب آماده و بر موضع موردنظر قرار داده میشود.
مواد ضماد میتوانند پودرهای گیاهی، مواد معدنی، روغنها، آبها یا دیگر ترکیبات مناسب باشند.
۴ـ۵. طلاء (Ṭilā’)
طلاء به مالیدن دارو بر سطح بدن یا موضع خاص گفته میشود. در برخی متون، این واژه به فرآوردهای که برای مالیدن آماده شده نیز اشاره دارد.
بنابراین طلاء گاهی نام فرآورده و گاهی نام روش استعمال است؛ معنای دقیق آن باید از متن و بافت جمله فهمیده شود.
۴ـ۶. لطوخ (Laṭūkh)
لطوخ دارویی موضعی است که به صورت خمیر یا ترکیب نرم بر پوست مالیده میشود. در بعضی کاربردها به ضماد نزدیک است؛ اما تفاوت آنها در دستور ساخت و شیوه استعمال باید از متن نسخه مشخص شود.
۴ـ۷. کماد و تکمید (Kumād / Takmīd)
کماد به کاربرد موضعی گرما یا داروی گرم و مرطوب بر بدن گفته میشود. تکمید نام عمل انجام این تدبیر است.
ممکن است از پارچه گرم، مواد گیاهی گرمشده یا ترکیبات دارویی مناسب برای این منظور استفاده شود.
۴ـ۸. غسول (Ghasūl)
غسول فرآوردهای مایع یا رقیق است که برای شستوشوی پوست، مو یا موضع خاص به کار میرود.
۴ـ۹. خضاب (Khiḍāb)
خضاب ترکیبی است که برای رنگ کردن مو، پوست یا ناخن استفاده میشود و ممکن است علاوه بر رنگدهی، نقش آرایشی یا مراقبتی نیز داشته باشد.
۴ـ۱۰. صابغ (Ṣābigh)
صابغ به ماده یا فرآورده رنگکننده گفته میشود. این واژه بیشتر بیانگر خاصیت رنگدهی است و نباید آن را الزاماً یک شکل دارویی مستقل دانست.
۴ـ۱۱. نوره (Nūra)
نوره فرآوردهای موبر است که در منابع سنتی با ترکیبات معدنی خاص شناخته میشود. این ماده در گروه فرآوردههای موضعی و بهداشتی قرار میگیرد، نه داروهای خوراکی.
۴ـ۱۲. ابتان (Ubtan)
ابتان اصطلاحی است که در برخی شاخههای متأخر داروسازی و مراقبت از پوست، بهویژه در سنت شبهقاره، برای ترکیبات پودری یا خمیری پاککننده و آرایشی پوست به کار رفته است.
وجود آن در فهرستهای جدیدتر طب یونانی، بهتنهایی اثبات نمیکند که این واژه در همه متون کهن عربی و فارسی نیز با همین معنا رایج بوده است.
۴ـ۱۳. غمزه و غمز (Ghamz)
در اینجا باید یک تمایز اصطلاحی مهم رعایت شود:
غمز در کاربرد دستی و درمانی به معنای فشار دادن موضعی با انگشتان یا دست است. این عمل میتواند بهصورت فشار متمرکز بر یک نقطه یا ناحیه انجام شود.
اما «غمزه» در فارسی امروز معنای دیگری نیز دارد و نباید آن را بدون توجه به بافت، با اصطلاح فنی غمز یکی دانست.
غمز فرآورده دارویی نیست؛ بلکه در گروه روشهای دستی و تدابیر درمانی قرار میگیرد.
۵. داروهای مایع
۵ـ۱. شربت (Sharbat)
شربت فرآوردهای مایع و شیرین است که از حل کردن یا جوشاندن مواد دارویی در آب یا مایعات مناسب و افزودن ماده شیرینکننده تهیه میشود.
شربت میتواند از میوه، گل، گیاه، دانه یا ترکیبات دارویی مرکب تهیه شود.
۵ـ۲. رب (Rubb)
رب فرآوردهای غلیظ است که معمولاً از آب میوه یا عصاره گیاهی با تغلیظ و کاهش آب به دست میآید.
در منابع دارویی، رب ممکن است بهعنوان پایه یا فرآوردهای مستقل مصرف شود.
۵ـ۳. عرق (ʿAraq)
عرق فرآوردهای است که از تقطیر مواد گیاهی با آب به دست میآید. در این فرایند، بخار حاصل از گرم شدن مواد جمعآوری و سرد میشود تا مایع تقطیرشده به دست آید.
عرقیات گیاهی از فرآوردههای شناختهشده در داروسازی سنتی هستند.
۵ـ۴. جوشانده (Joshānda)
جوشانده از قرار دادن ماده دارویی در آب یا مایع مناسب و جوشاندن آن برای مدت معین به دست میآید.
این روش بیشتر برای بخشهای نسبتاً سخت گیاه مانند ریشه، پوست، ساقه و دانههایی که به استخراج طولانیتر نیاز دارند، استفاده شده است.
۵ـ۵. دمکرده (Infusion / Khīsānda)
در دمکرده، آب جوش بر ماده دارویی ریخته میشود و ظرف برای مدتی پوشیده میماند تا مواد مؤثر یا محلول آن وارد آب شوند.
در این روش، برخلاف جوشانده، خود ماده معمولاً برای مدت طولانی روی حرارت جوشانده نمیشود.
در برخی منابع داروسازی یونانی، Khīsānda معادل دمکرده یا infusion معرفی شده است.
۵ـ۶. خیسانده سرد (Naqʿ / Maceration)
در خیسانده سرد، ماده دارویی برای مدتی در آب یا مایع مناسب و بدون جوشاندن قرار میگیرد تا مواد قابل استخراج آن وارد مایع شوند.
مدت خیساندن و نوع مایع به ماهیت ماده بستگی دارد.
۵ـ۷. ماءالفواکه
ماءالفواکه به آب یا فرآورده مایعی گفته میشود که از میوهها تهیه شده است. این اصطلاح میتواند به انواع مختلف آبمیوههای دارویی یا ترکیبات میوهای اشاره کند.
۵ـ۸. ماءاللحم
ماءاللحم مایعی است که از پختن گوشت در آب و استخراج مواد محلول آن به دست میآید. در نسخههای سنتی بهعنوان فرآوردهای غذایی ـ دارویی مطرح بوده است.
۵ـ۹. ماءالبقول
ماءالبقول مایعی است که از پختن حبوبات یا برخی مواد گیاهی خوراکی در آب به دست میآید.
۵ـ۱۰. ماءالشعیر
ماءالشعیر سنتی فرآوردهای است که از جو و آب تهیه میشود و دستورهای گوناگونی برای آمادهسازی آن در منابع وجود دارد.
۵ـ۱۱. سکنگبین (Sikanjabīn)
سکنگبین ترکیبی از سرکه و شیرینکننده، معمولاً عسل یا شکر، است که در برخی نسخهها با گیاهان و مواد دیگر ترکیب میشود.
انواع مختلفی از سکنگبین در داروسازی سنتی وجود دارد و ترکیب آنها یکسان نیست.
۵ـ۱۲. نبیذ (Nabīdh)
نبیذ نام نوشیدنی حاصل از خیساندن یا تخمیر برخی مواد، بهویژه میوهها، در مایع است. در متون تاریخی، نوع، مدت آمادهسازی و ویژگی نبیذ اهمیت داشته است.
۵ـ۱۳. لعاب (Luʿāb)
لعاب مایعی لزج و مخاطی است که از خیساندن یا جوشاندن موادی مانند دانههای لعابدار به دست میآید.
لعابها در نسخههای سنتی برای ایجاد حالت نرمکننده و پوشاننده به کار رفتهاند.
۵ـ۱۴. قطره (Qaṭūr)
قطره شکل دارویی مایعی است که با مقدار کم و بهصورت چکاندن مصرف میشود؛ برای مثال در چشم، گوش یا بینی.
نوع مصرف و ترکیب قطره باید از نسخه مشخص باشد.
۵ـ۱۵. محلول (Maḥlūl)
محلول مایعی است که یک یا چند ماده در آن حل شدهاند. این اصطلاح بیشتر بر وضعیت فیزیکی و ترکیب فرآورده دلالت دارد، نه بر اثر درمانی آن.
۵ـ۱۶. روح (Rūḥ)
روح در برخی متون داروسازی به فرآوردههای حاصل از تقطیر یا استخراج مواد فرّار و معطر گفته میشود. معنای دقیق آن به نوع ماده و روش ساخت بستگی دارد.
۵ـ۱۷. مزِیج (Mazīj)
مزیج به مخلوط یا ترکیب مایعی گفته میشود که از آمیختن چند ماده به دست میآید. این واژه لزوماً نام یک شکل دارویی مستقل با دستور ساخت ثابت نیست.
۵ـ۱۸. زلال (Zulāl)
زلال در برخی متون داروسازی به مایع صاف و زلالشده یا فرآوردهای مایع و رقیق اشاره دارد. برای تعیین معنای دقیق آن باید متن اصلی بررسی شود.
۵ـ۱۹. حلیب (Ḥalīb)
حلیب به شیر گفته میشود و در برخی نسخهها بهعنوان پایه، حامل یا جزء ترکیب دارویی به کار رفته است.
۵ـ۲۰. سکوب (Sakūb)
سکوب در برخی متون به ریختن یا جاری کردن مایع بر موضع بدن اشاره دارد. از این نظر، بیشتر نام یک روش استعمال است تا یک فرآورده دارویی مستقل.
۵ـ۲۱. نطول (Nuṭūl)
نطول روشی است که در آن مایع دارویی از فاصلهای بر موضع بدن ریخته میشود تا بهصورت پیوسته یا متناوب با آن تماس پیدا کند.
۵ـ۲۲. مسوح (Masūḥ)
مسوح به فرآورده یا ترکیبی گفته میشود که برای مالیدن و مسح کردن بر سطح بدن آماده شده است. در برخی منابع، این واژه به نوعی روغن یا مایع موضعی اشاره دارد.
۵ـ۲۳. مراوخ (Marāwikh)
مراوخ در برخی فهرستهای داروسازی متأخر به فرآورده یا روش استعمال موضعی اشاره دارد. چون کاربرد آن در منابع مختلف یکسان و روشن نیست، تعریف قطعی و یکسانی برای آن نباید بدون مراجعه به متن اصلی ارائه شود.
۵ـ۲۴. آبزن (Ābzan)
آبزن تدبیری است که در آن بخشی از بدن یا تمام بدن در آب یا مایع دارویی قرار میگیرد. این روش ممکن است برای ناحیه لگن، اندامها یا کل بدن به کار رود.
آبزن را باید از فرآورده دارویی مایع جدا دانست؛ زیرا در اصل یک روش استعمال و تدبیر درمانی است.
۵ـ۲۵. پاشویه
پاشویه به شستن یا قرار دادن پاها در آب یا مایع مناسب گفته میشود. ممکن است آب ساده یا مایع دارویی باشد.
۵ـ۲۶. آبکامه
آبکامه یا آبکامه، در فرهنگ غذایی و طب سنتی ایران، چاشنی یا نانخورش مایع و ترشمزهای بوده است. آن را با خیساندن نان خشک (گندم یا جو) در آب و تخمیر و ترششدنش در گرما یا آفتاب میساختند. گاهی ماست، دوغ یا سرکه هم میافزودند و با ادویه و سبزیهایی مثل زیره، نعناع، پونه یا تخم کرفس طعمدارش میکردند. مصرف آن برای تحریک اشتها و کمک به هضم و خنککردن بود، بهویژه در فصل گرما.
۶. فرآوردهها و روشهای بخاری و استنشاقی
۶ـ۱. بخور (Bakhūr)
بخور از گرم کردن یا سوزاندن مواد دارویی و معطر برای ایجاد بخار یا دود قابل استنشاق یا پخش در محیط به دست میآید.
۶ـ۲. دخون و دخنه (Dukhūn / Dukhna)
دخون یا دخنه به مواد یا ترکیباتی گفته میشود که برای ایجاد دود دارویی یا معطر سوزانده میشوند.
۶ـ۳. انکباب (Inkibāb)
انکباب روشی است که در آن بخار حاصل از آب یا جوشانده دارویی به سوی بدن یا موضع خاص هدایت میشود.
۶ـ۴. شموم (Shumūm)
شموم به مواد معطر یا دارویی گفته میشود که برای استشمام آماده شدهاند.
۶ـ۵. لخلخه (Lakhlakha)
لخلخه در منابع داروسازی سنتی به فرآوردهها یا مواد معطری اشاره دارد که برای استشمام نزدیک بینی یا ایجاد بوی خوش و اثر موضعی به کار میروند.
۶ـ۶. نفوخ (Nufūkh)
نفوخ پودر یا ماده داروییای است که با دمیدن به موضع موردنظر رسانده میشود؛ مانند برخی کاربردهای بینی یا زخمها.
۶ـ۷. نشوق (Nushūq)
نشوق دارویی است که از راه بینی وارد میشود و معمولاً به شکل پودر یا مادهای مناسب برای جذب از مخاط بینی استعمال میگردد.
۶ـ۸. سعوط (Suʿūṭ)
سعوط فرآوردهای مایع یا نرم است که از راه بینی استعمال میشود؛ معمولاً به شکل چکاندن یا وارد کردن ماده دارویی به مجرای بینی.
۶ـ۹. عطوس (ʿAṭūs)
عطوس دارویی است که با هدف ایجاد عطسه از راه بینی استعمال میشود؛ معمولاً به شکل پودر یا ماده محرک مناسب.
تفاوت مهم: نفوخ به دمیدن ماده دارویی، نشوق به رساندن دارو از راه بینی، سعوط به استعمال داروی مایع یا نرم در بینی و عطوس به ایجاد عطسه اشاره دارد. این واژهها نباید بهعنوان مترادفهای کامل یکدیگر به کار روند.
۷. فرآوردهها و روشهای اختصاصی استعمال
۷ـ۱. غرغره (Gharghara)
غرغره به گرداندن مایع در ناحیه حلق و گلو، بدون بلعیدن آن، گفته میشود.
۷ـ۲. مضمضه (Maḍmaḍa)
مضمضه به گرداندن مایع در دهان و اطراف دندانها و لثهها گفته میشود. در این روش، مایع در دهان حرکت داده شده و سپس بیرون ریخته میشود.
۷ـ۳. وجور (Wajūr)
وجور دارویی است که از راه دهان، معمولاً به شکل ریختن مایع یا داروی نرم در دهان، به بیمار داده میشود. در برخی منابع، کاربرد آن برای کودکان و افرادی که توانایی بلع معمولی ندارند مطرح شده است.
۷ـ۴. زروق (Zarūq)
زروق به وارد کردن یا ریختن دارو به مجرای بدن یا موضع خاص گفته میشود. معنای دقیق آن به عضو و روش استعمال در متن بستگی دارد.
۷ـ۵. حقنه (Ḥuqna)
حقنه به وارد کردن مایع دارویی از راه مقعد به داخل روده گفته میشود. در متون سنتی، حقنه ممکن است با اهداف مختلفی مانند نرم کردن محتویات روده یا رساندن دارو به موضع انجام شده باشد.
۷ـ۶. حمّول (Ḥamūl)
حمّول دارویی است که در داخل بدن، معمولاً در مجرای واژن یا راستروده، قرار داده میشود تا در محل موردنظر اثر کند.
۷ـ۷. فرزجه (Firzaja)
فرزجه فرآوردهای دارویی است که برای قرار دادن در واژن آماده میشود. شکل و ترکیب آن بر اساس نسخه متفاوت است.
۷ـ۸. شیاف (Shiyāf)
شیاف فرآوردهای است که از راه مقعد وارد بدن میشود و در اثر حرارت بدن نرم یا حل میگردد.
۷ـ۹. فتیله
فتیله نوار یا قطعهای باریک از پارچه، پنبه یا ماده مناسب است که به دارو آغشته شده و برای رساندن دارو یا باز نگه داشتن مسیر خاص به کار میرود.
۷ـ۱۰. برود (Burūd)
برود در برخی منابع داروسازی به فرآوردههای مخصوص چشم یا پودرهای دارویی مرتبط با چشم اشاره دارد. چون کاربرد آن در متون مختلف ممکن است تفاوت داشته باشد، باید با شاهد نسخهای تعریف شود.
۷ـ۱۱. مزوغ (Mazūgh)
این اصطلاح در برخی فهرستهای داروسازی متأخر دیده میشود؛ اما برای تعیین دقیق شکل دارویی، ترکیب و روش مصرف آن، شواهد کافی و یکسان در دست نیست. ازاینرو نباید بدون بررسی متن اصلی تعریف قطعی برای آن ساخت.
بخش دوم: افعال و آثار داروها در طب اخلاطی
۸. افعال مربوط به کیفیتهای چهارگانه
در طب اخلاطی، داروها از نظر کیفیتهای گرم، سرد، تر و خشک بررسی میشوند. این کیفیتها در تعیین تناسب دارو با مزاج و وضعیت بیمار اهمیت دارند.
۸ـ۱. مسخّن (Musakhkhin)
دارویی که کیفیت گرمی ایجاد میکند یا به افزایش حرارت بدن یا عضو کمک میکند.
۸ـ۲. مبرد (Mubarrid)
دارویی که کیفیت سردی ایجاد میکند یا حرارت را کاهش میدهد.
۸ـ۳. مرطب (Murattib)
دارویی که رطوبت ایجاد یا حفظ میکند و به رفع خشکی کمک میکند.
۸ـ۴. مجفف (Mujaffif)
دارویی که رطوبت را کاهش میدهد یا به خشک شدن مواد و بافتها کمک میکند.
۸ـ۵. ملطف (Mulaṭṭif)
دارویی که به لطیفتر شدن مواد غلیظ یا کاهش غلظت و چسبندگی آنها کمک میکند.
۸ـ۶. مکثف (Mukaththif)
دارویی که به غلیظتر شدن مواد یا افزایش قوام آنها نسبت داده میشود.
۸ـ۷. ملین (Mulayyin)
دارویی که موجب نرم شدن مواد یا تسهیل دفع میشود. این اصطلاح در بسیاری از موارد برای تسهیل دفع مدفوع نیز به کار میرود.
۸ـ۸. قابض (Qābiḍ)
دارویی که موجب جمع شدن بافتها، کاهش ترشحات یا محدود شدن خروج مواد میشود.
۸ـ۹. مرخی (Murakhkhī)
دارویی که موجب شل شدن یا نرم شدن بافتها میشود و در برخی موارد در برابر قابض قرار میگیرد.
۹. افعال مربوط به تحلیل، پختگی و پاکسازی مواد
۹ـ۱. محلل (Muḥallil)
محلل دارویی است که در اصطلاح طب اخلاطی به پراکنده کردن و تحلیل بردن مواد تجمعیافته در عضو یا موضع نسبت داده میشود؛ بهویژه در بحث ورمها و تجمع مواد.
محلل را نباید با مفتت یکی دانست: محلل به تحلیل و پراکندگی ماده مربوط است، درحالیکه مفتت به خرد کردن یا متلاشی ساختن مواد سخت اشاره دارد.
۹ـ۲. منضج (Munḍij)
منضج دارویی است که به رساندن ماده به مرحله پختگی و آمادگی برای دفع یا تحلیل کمک میکند.
۹ـ۳. ناضج (Nāḍij)
ناضج وصف مادهای است که به مرحله پختگی رسیده است. بنابراین منضج نام فعل دارو و ناضج وصف وضعیت ماده است.
۹ـ۴. منقی (Munaqqī)
منقی دارویی است که برای پاکسازی عضو یا خارج کردن مواد نامناسب از آن به کار میرود.
۹ـ۵. مفتح (Mufattiḥ)
مفتح دارویی است که برای گشودن انسدادها و باز کردن مجاری یا منافذ بستهشده به کار میرود.
۹ـ۶. جالی (Jālī)
جالی دارویی است که خاصیت پاککنندگی دارد و برای زدودن مواد چسبیده یا رسوبات از سطح عضو به کار میرود.
۹ـ۷. مقشر (Muqashshir)
مقشر دارویی است که به جدا شدن لایه سطحی پوست یا بافت کمک میکند.
۹ـ۸. محمر (Muḥammir)
محمر دارویی است که موجب سرخی پوست یا افزایش خونرسانی سطحی میشود.
۹ـ۹. ملحم (Mulḥim)
ملحم دارویی است که به پیوند و ترمیم بافتهای گسسته یا زخمها نسبت داده میشود.
۹ـ۱۰. مدمل (Mudammil)
مدمل دارویی است که در اصطلاح سنتی به بهبود و بسته شدن زخم کمک میکند.
۹ـ۱۱. منبتاللحم (Munbit al-Laḥm)
دارویی که برای رشد گوشت تازه و پر شدن بستر زخم به کار میرود.
۹ـ۱۲. مغری (Mughri)
دارویی که خاصیت چسبانندگی دارد و به اتصال یا پوشاندن سطوح نسبت داده میشود.
۹ـ۱۳. رادع (Rādiʿ)
رادع دارویی است که برای بازداشتن ماده از حرکت به سوی موضع یا جلوگیری از گسترش آن به کار میرود.
۹ـ۱۴. مانع (Māniʿ)
مانع دارویی است که از وقوع یا گسترش یک فرایند جلوگیری میکند. معنای دقیق آن با توجه به ترکیب نسخه و موضوع درمان مشخص میشود.
۱۰. افعال مربوط به دفع و خروج مواد
۱۰ـ۱. مسهل (Mushil)
مسهل دارویی است که موجب تسهیل دفع مواد از روده میشود. در متون طب اخلاطی، مسهلها ممکن است با توجه به مادهای که برای دفع آن در نظر گرفته شده، طبقهبندی شوند.
۱۰ـ۲. مدر بول (Mudirr al-Bawl)
دارویی که افزایش ادرار را موجب میشود.
۱۰ـ۳. مدر طمث (Mudirr al-Ṭamth)
دارویی که در اصطلاح سنتی برای افزایش یا تحریک خونریزی قاعدگی به کار میرود.
۱۰ـ۴. مدر لبن (Mudirr al-Laban)
دارویی که به افزایش ترشح شیر نسبت داده میشود.
۱۰ـ۵. معرق (Muʿarriq)
دارویی که موجب افزایش تعریق میشود.
۱۰ـ۶. مقیئ (Muqayyiʾ)
دارویی که موجب استفراغ میشود.
۱۰ـ۷. منفث (Munfith)
دارویی که به خروج مواد از راه مجاری تنفسی و سرفه کمک میکند. در برخی متون، این واژه با افعال مربوط به اخراج خلط ارتباط دارد.
۱۰ـ۸. مقشع (Muqshiʿ)
دارویی که به خروج خلط و ترشحات از دستگاه تنفسی کمک میکند.
۱۰ـ۹. طارد ریاح (Ṭārid al-Riyāḥ)
دارویی که به دفع باد و گازهای تجمعیافته در بدن نسبت داده میشود.
۱۰ـ۱۰. مخرج (Mukhrij)
دارویی که مادهای را از عضو یا بدن خارج میکند. برای فهم معنای دقیق آن باید مشخص شود که مخرج چه مادهای است.
۱۰ـ۱۱. دافع (Dāfiʿ)
دارویی که ماده یا عامل موردنظر را از بدن یا عضو دور میکند یا به دفع آن کمک میکند.
۱۰ـ۱۲. حابس (Ḥābis)
دارویی که خروج یا جریان یک ماده را متوقف یا محدود میکند.
۱۰ـ۱۳. قاطع (Qāṭiʿ)
دارویی که جریان یا فرایندی را قطع میکند؛ مانند قطع ترشحات یا خونریزی در کاربردهای مشخص سنتی.
۱۰ـ۱۴. قابض دم (Qābiḍ al-Dam)
دارویی که برای بند آوردن یا کاهش خونریزی به کار میرود.
۱۰ـ۱۵. مفتت حصات (Mufattit al-Ḥaṣāt)
دارویی که در اصطلاح سنتی برای خرد کردن یا متلاشی ساختن سنگها و رسوبات سخت به کار میرود.
۱۱. افعال مربوط به درد، خواب و دستگاه عصبی
۱۱ـ۱. مسکن (Musakkin)
دارویی که موجب آرام شدن درد یا کاهش تحریک میشود.
۱۱ـ۲. مخدر (Mukhaddir)
دارویی که موجب کاهش حس یا بیحسی موضعی یا عمومی میشود.
۱۱ـ۳. منوم (Munawwim)
دارویی که خوابآور است یا به ایجاد خواب کمک میکند.
۱۱ـ۴. منبه (Munabbih)
دارویی که موجب تحریک و افزایش هوشیاری یا فعالیت میشود.
۱۱ـ۵. مفرح (Mufarriḥ)
دارویی که در اصطلاح سنتی برای ایجاد نشاط و رفع برخی حالتهای سنگینی یا اندوه به کار میرود.
۱۱ـ۶. مقوی قلب (Muqawwi al-Qalb)
دارویی که برای تقویت قلب در طبقهبندی سنتی معرفی شده است.
۱۱ـ۷. مقوی دماغ (Muqawwi al-Dimāgh)
دارویی که برای تقویت عملکرد دماغ یا مغز در اصطلاح سنتی به کار میرود.
۱۱ـ۸. مقوی اعصاب (Muqawwi al-Aʿṣāb)
دارویی که برای تقویت اعصاب در طبقهبندی سنتی معرفی میشود.
۱۱ـ۹. مقوی معده (Muqawwi al-Miʿda)
دارویی که برای تقویت معده و کمک به کارکرد آن به کار میرود.
۱۲. افعال مربوط به اشتها، هضم و تغذیه
۱۲ـ۱. مشهی (Mushtahī)
دارویی که موجب افزایش اشتها میشود.
۱۲ـ۲. قاطع اشتها
دارویی که اشتها را کاهش میدهد.
۱۲ـ۳. هاضم (Hāḍim)
دارویی که به هضم غذا کمک میکند.
۱۲ـ۴. مقوی (Muqawwi)
دارویی که برای تقویت عضو یا عملکرد خاصی معرفی میشود. این واژه عمومی است و باید مشخص شود مقوی کدام عضو یا دستگاه است.
۱۲ـ۵. مغذی (Mughadhdhī)
دارویی که خاصیت تغذیهکنندگی دارد یا بهعنوان ماده مغذی و تقویتکننده به کار میرود.
۱۲ـ۶. مسمن بدن (Musammin al-Badan)
دارویی که برای افزایش وزن یا فربه کردن بدن در طبقهبندی سنتی به کار میرود.
۱۲ـ۷. مزیل
مزیل به معنای برطرفکننده یا زایلکننده است؛ برای نمونه، مزیل درد یا مزیل بوی نامطبوع. این واژه بدون ذکر موضوع، فعل دارویی مشخصی را تعیین نمیکند.
۱۳. افعال ویژه و ترکیبی
در متون داروشناسی، بسیاری از افعال بهصورت ترکیبی و همراه با نام عضو یا ماده موردنظر میآیند. نمونهها:
- مفتح سدد: گشاینده انسدادها؛
- مخرج بلغم: کمککننده به دفع بلغم؛
- مخرج سودا: کمککننده به دفع سودا؛
- مخرج صفرا: کمککننده به دفع صفرا؛
- منقی دماغ: پاککننده دماغ در اصطلاح سنتی؛
- مقوی معده: تقویتکننده معده؛
- مقوی قلب: تقویتکننده قلب؛
- مقوی اعصاب: تقویتکننده اعصاب؛
- قاتل دیدان: از بینبرنده کرمها در اصطلاح سنتی؛
- دافع تعفن: برطرفکننده یا بازدارنده تعفن؛
- دافع تشنج: ضد تشنج در طبقهبندی سنتی؛
- مصلح: اصلاحکننده اثر یا کیفیت داروی دیگر.
- این ترکیبات را باید با توجه به عضو، ماده و کاربردشان تفسیر کرد؛ زیرا یک فعل عمومی ممکن است در کنار نام عضو، معنای تخصصیتری پیدا کند.
بخش سوم: روشها و تدابیر درمانی
۱۴. روشهای دفع و تخلیه مواد
۱۴ـ۱. فصد (Faṣd)
فصد به گشودن رگ و خارج کردن مقدار معینی خون از آن گفته میشود. در طب اخلاطی، فصد یکی از تدابیر مهم در بحث امتلاء و دفع مواد دانسته شده است.
۱۴ـ۲. حجامت (Ḥijāma)
حجامت روشی است که با ایجاد مکش روی پوست و در برخی انواع همراه با ایجاد خراش سطحی انجام میشود.
در منابع سنتی، حجامت از نظر محل، نوع و شیوه اجرا تقسیمبندی شده است.
۱۴ـ۳. ارسال علق (Irṣāl al-ʿAlaq)
ارسال علق به قرار دادن زالو بر موضع موردنظر برای مکیدن خون گفته میشود. این روش در متون سنتی بهعنوان یکی از تدابیر مرتبط با تخلیه موضعی مطرح بوده است.
۱۴ـ۴. قی (Qayʾ)
قی به خارج کردن محتویات معده از راه دهان گفته میشود. در طب اخلاطی، قی از تدابیر دفعی به شمار میرفته است.
۱۴ـ۵. اسهال و مسهلدادن (Ishāl)
اسهال در این اصطلاح به دفع محتویات روده بهصورت افزایشیافته اشاره دارد. در تدابیر سنتی، استفاده از مسهل برای تخلیه مواد از روده مطرح بوده است.
۱۴ـ۶. تنقیه (Tanqiya)
تنقیه به معنای پاکسازی یا تخلیه است و در کاربردهای درمانی میتواند با روشهایی مانند حقنه یا تدابیر دیگر انجام شود. باید توجه داشت که تنقیه نام یک مفهوم کلی است و همیشه مترادف حقنه نیست.
۱۴ـ۷. حقنه
حقنه هم میتواند شکل استعمال یک داروی مایع باشد و هم روشی برای رساندن دارو یا مایع به روده. در طبقهبندی تدابیر درمانی، باید آن را از نظر کارکرد و هدف درمانی نیز بررسی کرد.
۱۴ـ۸. تعریق
تعریق تدبیری است که با هدف افزایش خروج عرق انجام میشود. در متون سنتی، حمام، پوشش گرم و برخی داروها ممکن است برای ایجاد تعریق به کار رفته باشند.
۱۵. روشهای دستی و موضعی
۱۵ـ۱. دلک (Dalk)
دلک به مالش، ساییدن یا ورز دادن بافتهای بدن با دست گفته میشود. شدت، سرعت، مدت و جهت دلک میتواند بر اساس هدف و موضع متفاوت باشد.
۱۵ـ۲. غمز (Ghamz)
غمز به فشار دادن موضعی با انگشتان یا دست گفته میشود. در این روش، فشار معمولاً روی نقطه یا ناحیهای مشخص وارد میشود.
تفاوت دلک و غمز: در دلک، حرکت و مالش دست بر سطح یا بافت اهمیت دارد؛ در غمز، فشار متمرکز و موضعی عنصر اصلی است.
۱۵ـ۳. تمرخ (Tamrīkh)
تمرخ به مالیدن روغن یا داروی روغنی بر بدن گفته میشود. این عمل ممکن است همراه با ماساژ یا مالش انجام شود، اما اصل آن استعمال داروی روغنی است.
۱۵ـ۴. تدهین (Tadhīn)
تدهین به روغنمالی یا مالیدن روغن بر بدن یا عضو گفته میشود. از نظر معنا به تمرخ نزدیک است، اما در برخی متون ممکن است کاربرد عمومیتری داشته باشد.
۱۵ـ۵. تکمید (Takmīd)
تکمید به کاربرد گرما یا مواد گرم و مرطوب بر موضع گفته میشود. کماد نام تدبیر یا وسیلهای است که برای این منظور به کار میرود.
۱۵ـ۶. طلاء
طلاء در این بخش بهعنوان روش مالیدن دارو بر پوست مطرح است؛ نه لزوماً یک شکل دارویی مستقل.
۱۵ـ۷. ضمادگذاری
ضمادگذاری قرار دادن خمیر یا ترکیب دارویی بر موضع است. ضماد نام فرآورده و ضمادگذاری نام عمل استعمال آن است.
۱۵ـ۸. نطول
نطول ریختن مایع دارویی از بالا بر موضع بدن است و میتواند با هدف شستوشو، گرم کردن یا رساندن مواد دارویی انجام شود.
۱۵ـ۹. سکوب
سکوب نیز در برخی متون به ریختن مایع بر بدن یا عضو اشاره دارد. تفاوت دقیق آن با نطول باید از متن مورد بررسی استخراج شود و نباید بدون شاهد، آنها را کاملاً مترادف دانست.
۱۶. روشهای حرارتی و آبی
۱۶ـ۱. حمام و استحمام
حمام در طب اخلاطی تنها نظافت بدن نیست؛ بلکه یکی از تدابیر مربوط به گرما، رطوبت، تعریق و تغییر وضعیت بدن به شمار میرود.
۱۶ـ۲. آبزن
آبزن قرار دادن بخشی از بدن یا تمام بدن در آب یا مایع دارویی است.
۱۶ـ۳. پاشویه
پاشویه قرار دادن پاها در آب یا شستوشوی آنها با آب مناسب است.
۱۶ـ۴. انکباب
انکباب استفاده از بخار آب یا جوشانده برای تماس با پوست یا مجاری تنفسی است.
۱۶ـ۵. بخور
بخور استفاده از دود یا بخار حاصل از مواد دارویی و معطر است. باید میان بخورِ ناشی از سوزاندن مواد و بخار حاصل از جوشاندن آب تفاوت گذاشت.
۱۶ـ۶. کی (Kayy)
کی به سوزاندن کنترلشده موضع با ابزار داغ گفته میشود. این روش در برخی منابع سنتی بهعنوان یکی از تدابیر درمانی مطرح شده است.
۱۷. تدابیر مربوط به حرکت و سبک زندگی
۱۷ـ۱. ریاضت (Riyāḍat)
ریاضت در اصطلاح طب اخلاطی به فعالیت بدنی و حرکت برنامهریزیشده گفته میشود. نوع، شدت و مدت آن باید با وضعیت بدن و هدف تدبیر تناسب داشته باشد.
۱۷ـ۲. استراحت (Rāḥat)
استراحت در برابر فعالیت و ریاضت قرار میگیرد و برای کاهش مصرف نیرو و حفظ توان بدن به کار میرود.
۱۷ـ۳. ترویح (Tarwīḥ)
ترویح به ایجاد آسایش و رفع خستگی یا سنگینی گفته میشود. در برخی متون، این واژه با تدابیر مربوط به آرامش و تهویه بدن ارتباط دارد.
۱۷ـ۴. تدبیر غذا و نوشیدنی
تغذیه و نوشیدنی در طب اخلاطی از ارکان تدبیر سلامت و درمان محسوب میشوند. انتخاب غذا، مقدار، زمان، ترتیب و سازگاری آن با مزاج بیمار اهمیت دارد.
۱۷ـ۵. تدبیر خواب و بیداری
تنظیم خواب و بیداری از اصول حفظ سلامت است و در کنار تغذیه، حرکت و حالات روانی بررسی میشود.
۱۷ـ۶. تدبیر حالات نفسانی
حالاتی مانند خشم، ترس، اندوه، شادی و نگرانی در چارچوب تدابیر ششگانه ضروری مورد توجه قرار میگیرند و در کنار سایر عوامل سبک زندگی بررسی میشوند.
۱۸. روشهای جراحی و مداخلهای
این گروه با دارودرمانی تفاوت دارد و در حوزه تدابیر جراحی و اعمال دستی قرار میگیرد:
- شق: ایجاد شکاف یا بریدگی در بافت؛
- بط: باز کردن و شکافتن موضع برای خارج کردن محتویات؛
- استخراج: بیرون آوردن جسم یا ماده از بدن؛
- جبر: جااندازی و اصلاح وضعیت استخوان یا عضو؛
- تثبیت: نگه داشتن عضو در وضعیت مناسب؛
- خیاطت: دوختن زخم یا بافت؛
- قطع: بریدن یا جدا کردن عضو یا بافت؛
- کی: سوزاندن موضع با ابزار داغ.
- در متون جراحی، هر یک از این اعمال میتواند اصطلاحات و مراحل اختصاصی داشته باشد. بنابراین فهرست بالا یک دستهبندی عمومی است، نه جایگزین واژهنامه تخصصی جراحی تاریخی.
بخش چهارم: عملیات ساخت و آمادهسازی داروها
۱۹. خرد کردن، ساییدن و آمادهسازی اولیه
۱۹ـ۱. دق (Daqq)
کوبیدن مواد در هاون یا ابزار مشابه برای خرد کردن آنها.
۱۹ـ۲. سحق (Saḥq)
ساییدن و نرم کردن مواد تا رسیدن به پودر یا ذرات ریزتر.
۱۹ـ۳. تقطیع (Taqṭīʿ)
قطعهقطعه کردن مواد دارویی به اندازههای مناسب.
۱۹ـ۴. تفریق (Tafrīq)
جدا کردن اجزا یا مواد از یکدیگر. معنای دقیق آن با توجه به مرحله داروسازی مشخص میشود.
۱۹ـ۵. نخل (Nakhl)
الک کردن مواد برای جدا کردن ذرات درشت از ریز و یکنواخت کردن اندازه پودر.
۱۹ـ۶. تصفیه (Taṣfiya)
جدا کردن ناخالصیها از ماده دارویی.
۱۹ـ۷. ترشیح (Tarshīḥ)
صاف کردن مایع از راه عبور دادن آن از صافی یا پارچه مناسب.
۱۹ـ۸. تجفیف (Tajfīf)
خشک کردن مواد دارویی برای کاهش رطوبت.
۱۹ـ۹. تحمیص (Taḥmīṣ)
برشته کردن یا حرارت دادن خشک مواد، معمولاً بدون افزودن آب، برای تغییر ویژگیهای آنها.
۱۹ـ۱۰. تشویه (Tashwiya)
حرارت دادن یا بریان کردن ماده با روش مشخص. تفاوت دقیق آن با تحمیص به نوع ماده و روش حرارتدهی وابسته است.
۱۹ـ۱۱. تحریق (Taḥrīq)
سوزاندن ماده برای ایجاد تغییرات ناشی از حرارت.
۱۹ـ۱۲. تکلیس (Taklīs)
تبدیل ماده به خاکستر یا فرآوردهای حاصل از حرارت شدید و کنترلشده. این اصطلاح در داروسازی مواد معدنی و فلزی اهمیت دارد.
۲۰. استخراج و آمادهسازی مایعات
۲۰ـ۱. نقع (Naqʿ)
خیساندن مواد در آب یا مایع مناسب برای استخراج مواد محلول.
۲۰ـ۲. عصر (ʿAṣr)
فشردن ماده برای خارج کردن آب یا عصاره آن.
۲۰ـ۳. طبخ (Ṭabkh)
پختن یا جوشاندن مواد در مایع مناسب.
۲۰ـ۴. غلیان (Ghalayān)
به جوش آمدن یا جوشاندن مایع.
۲۰ـ۵. تقطیر (Taqṭīr)
جدا کردن مواد فرّار از طریق تبخیر و سپس سرد کردن بخار و تبدیل آن به مایع.
۲۰ـ۶. تغلیظ (Taghlīẓ)
کاهش مقدار آب یا حلال برای غلیظتر کردن فرآورده.
۲۰ـ۷. تبخیر (Tabkhīr)
خارج کردن بخشی از مایع از راه تبدیل آن به بخار.
۲۰ـ۸. تخمیر (Takhmīr)
تغییر ماده در اثر فرایند تخمیر. در منابع تاریخی، این اصطلاح ممکن است برای فرآوردههای گوناگون به کار رفته باشد.
۲۰ـ۹. تسویه (Taswiya)
پاکسازی، اصلاح یا آمادهسازی ماده به شیوهای که با نوع ماده و دستور ساخت ارتباط دارد.
۲۰ـ۱۰. استخراج (Istikhrāj)
بیرون آوردن ماده مؤثر یا بخش موردنظر از ماده خام با روش مناسب.
۲۰ـ۱۱. دمکردن
قرار دادن ماده دارویی در تماس با آب داغ، بدون جوشاندن طولانی خود ماده.
۲۰ـ۱۲. جوشاندن
حرارت دادن ماده در مایع تا رسیدن به جوش و استخراج مواد قابل حل.
۲۰ـ۱۳. صاف کردن
جدا کردن ذرات جامد از مایع پس از خیساندن، جوشاندن یا استخراج.
۲۱. عملیات پیشرفتهتر داروسازی
۲۱ـ۱. تصعید (Taṣʿīd)
تبدیل مستقیم ماده جامد به بخار و سپس جمعآوری آن به شکل جامد، بدون عبور آشکار از حالت مایع.
۲۱ـ۲. تبلور (Taballur)
تشکیل بلور از محلول یا ماده مذاب.
۲۱ـ۳. تکلیس
عملیات حرارتی برای تبدیل ماده به فرآوردهای با ویژگیهای جدید؛ بهویژه در مورد مواد معدنی.
۲۱ـ۴. شستوشو
پاک کردن مواد از ناخالصیها با آب یا مایع مناسب.
۲۱ـ۵. حل کردن
وارد کردن ماده در حلال تا تشکیل محلول.
۲۱ـ۶. امتزاج
مخلوط کردن دو یا چند ماده بهگونهای که ترکیب یکنواختی حاصل شود.
۲۱ـ۷. قوام آوردن
رساندن شربت، معجون یا فرآورده نیمهجامد به غلظت و بافت موردنظر.
۲۱ـ۸. تلطیف
نرمتر یا لطیفتر کردن ماده با عملیات مناسب.
۲۱ـ۹. اصلاح و مصلحسازی
افزودن مادهای برای اصلاح کیفیت، مزاج، بو، طعم یا عوارض احتمالی ماده اصلی، مطابق اصول نسخهنویسی سنتی.
بخش پنجم: اصطلاحات ترکیب، نسخهنویسی و تجویز
۲۲. مفردات و مرکبات
۲۲ـ۱. مفردات (Mufradāt)
داروهای مفرد موادی هستند که بهتنهایی و بدون ترکیب با داروهای دیگر بهعنوان ماده دارویی شناخته میشوند.
۲۲ـ۲. مرکبات (Murakkabāt)
داروهای مرکب از ترکیب دو یا چند ماده دارویی ساخته میشوند.
۲۲ـ۳. قرابادین (Qarābādhīn)
قرابادین کتاب یا مجموعهای از دستورهای ساخت داروهای مرکب است که ترکیبات، مقادیر، روش تهیه و گاه کاربرد آنها را ثبت میکند.
۲۲ـ۴. نسخه
نسخه دستور مشخصی برای تهیه یا مصرف دارو است که میتواند شامل نام مواد، مقدار، ترتیب ترکیب، شکل دارویی، زمان و روش استعمال باشد.
۲۲ـ۵. ترکیب (Tarkīb)
ترکیب به آمیختن دو یا چند ماده برای ساخت یک فرآورده دارویی گفته میشود.
۲۲ـ۶. قوام (Qiwām)
قوام به غلظت و بافت فرآورده، بهویژه در شربتها، معجونها و فرآوردههای نیمهجامد گفته میشود.
۲۲ـ۷. مصلح (Muṣliḥ)
مصلح مادهای است که برای اصلاح کیفیت یا کاهش اثر نامطلوب داروی دیگر به آن افزوده میشود.
۲۲ـ۸. بدل (Badal)
بدل مادهای است که در صورت نبودن داروی اصلی یا به دلایل دیگر، بهجای آن به کار میرود. بدل باید از نظر مزاج، فعل و قدرت دارویی با ماده اصلی تناسب داشته باشد.
۲۲ـ۹. بدرقه (Badraqa)
بدرقه در برخی منابع داروسازی برای مادهای به کار میرود که همراه داروی اصلی داده میشود تا اثر، حرکت یا تحمل آن را تنظیم کند. معنای دقیق و جایگاه آن باید با توجه به منبع بررسی شود؛ نباید آن را بدون شاهد به همه متون کلاسیک نسبت داد.
۲۲ـ۱۰. حامل دارو
حامل مادهای است که داروی اصلی در آن حل، مخلوط یا منتقل میشود؛ مانند آب، عسل، روغن یا شربت.
۲۲ـ۱۱. مقدار و میزان مصرف
مقدار دارو به اندازهای گفته میشود که در هر نوبت یا طی یک دوره مصرف میشود. در نسخههای سنتی، واحدهای وزنی و حجمی مختلفی برای تعیین مقدار وجود داشته است.
۲۲ـ۱۲. درجه دوا
درجه دارو به شدت کیفیت گرم، سرد، تر یا خشک آن اشاره دارد و در انتخاب دارو و تعیین تناسب آن با مزاج اهمیت داشته است.
۲۲ـ۱۳. قوت دارو
قوت دارو به شدت اثر یا توان دارویی آن در طبقهبندی سنتی اشاره دارد.
۲۲ـ۱۴. طریق استعمال
طریق استعمال مشخص میکند دارو از چه راهی و به چه شیوهای مصرف شود؛ مانند خوردن، مالیدن، چکاندن، استنشاق یا حقنه.
۲۲ـ۱۵. زمان مصرف
زمان مصرف به تعیین ساعت، فصل، وضعیت بدن یا فاصله مصرف دارو با غذا و دیگر تدابیر مربوط میشود.
۲۲ـ۱۶. ترتیب ادویه
ترتیب ادویه به تقدم و تأخر مصرف داروها یا افزودن مواد در فرایند ساخت اشاره دارد.
۲۲ـ۱۷. ناسازگاری ادویه
ناسازگاری به وضعیتی گفته میشود که ترکیب یا مصرف همزمان برخی مواد موجب تغییر نامطلوب در کیفیت یا اثر یکدیگر شود.
بخش ششم: اصطلاحات دارویی و درمانی در طب عثمانی
۲۳. ویژگیهای زبان داروسازی عثمانی
در متون پزشکی عثمانی، زبان داروسازی از چند لایه تشکیل شده است:
- واژگان عربی که در پزشکی و داروسازی به کار رفتهاند؛
- واژگان فارسی که در متون علمی و ادبی حضور داشتهاند؛
- واژگان ترکی که برای بیان روشها، مواد و شکلهای دارویی به کار رفتهاند؛
- واژگان یونانی و لاتینی که از مسیر پزشکی و داروسازی مدیترانهای وارد شدهاند.
- بنابراین، نمیتوان گفت همه اصطلاحات طب اخلاطی در متون عثمانی بدون تغییر باقی ماندهاند. گاهی واژه عربی با تلفظ ترکی به کار رفته، گاهی معادل ترکی ساخته شده و گاهی نام فرآورده بر اساس شکل یا روش تهیه آن تغییر کرده است.
پژوهش درباره «Terceme-i Akrabâdîn» نشان میدهد که ترجمه و اقتباس آثار عربی و فارسی، در شکلگیری واژگان تخصصی داروسازی ترکی نقش داشته است. این اثر در قرن پانزدهم میلادی از بخش قرابادین «ذخیره خوارزمشاهی» جرجانی اقتباس و ترجمه شده است.
۲۴. نمونه اصطلاحات عثمانی
۲۴ـ۱. Macun
معادل رایج معجون؛ فرآوردهای نیمهجامد که از ترکیب مواد دارویی با پایهای مانند عسل یا شکر ساخته میشود.
۲۴ـ۲. Merhem
معادل مرهم؛ فرآوردهای نرم و موضعی برای استعمال بر پوست و زخم.
۲۴ـ۳. Şerbet
معادل شربت؛ فرآورده مایع شیرین که از میوهها، گلها یا مواد دارویی تهیه میشود.
۲۴ـ۴. Hap
حب یا داروی دانهای و قابل بلع.
۲۴ـ۵. Kurs
قرص یا فرآورده فشرده دارویی.
۲۴ـ۶. Süfuf / Toz
سفوف یا پودر دارویی.
۲۴ـ۷. Lapa
لپا یا خمیر دارویی که به شکل مرطوب و نیمهجامد بر موضع قرار داده میشود. از نظر کاربرد به برخی انواع ضماد نزدیک است.
۲۴ـ۸. Yakı
یاکی یا چسب دارویی که بر موضع بدن قرار داده میشود. در برخی نسخهها از مواد چسبنده و دارویی ساخته میشود.
۲۴ـ۹. Tütsü
بخور یا دود دارویی و معطر.
۲۴ـ۱۰. Gargara
غرغره.
۲۴ـ۱۱. Mazmaza
مضمضه یا گرداندن مایع در دهان.
۲۴ـ۱۲. Tenkiye
تنقیه یا پاکسازی، بهویژه در کاربردهای مرتبط با روده و تدابیر تخلیهای.
۲۴ـ۱۳. Matbuh
مطبخ یا فرآورده جوشاندهشده؛ معنای دقیق آن به بافت متن بستگی دارد.
۲۴ـ۱۴. Arak
عرق یا مایع تقطیرشده.
۲۴ـ۱۵. Yağ
روغن.
۲۴ـ۱۶. Şurup
شربت یا فرآورده شیرین مایع.
۲۴ـ۱۷. Buhur
بخور.
۲۴ـ۱۸. Enkibab
انکباب یا استفاده از بخار.
۲۴ـ۱۹. Lavman
تنقیه مایع از راه مقعد؛ در متون جدیدتر عثمانی و ترکی، این واژه نیز دیده میشود.
۲۴ـ۲۰. Fitil
شیاف یا فتیله دارویی، با توجه به کاربرد و بافت متن.
در پژوهش مربوط به «Risâle-i Mu’âlece» از قرن شانزدهم، روشهای درمان گیاهی و اصطلاحات آنها بر اساس نسخهای از یک متن پزشکی عثمانی بررسی شدهاند. این پژوهش نشان میدهد که برای فهم واژگان عثمانی باید خود متن و نسخه تاریخی بررسی شود، نه اینکه تنها از معادلهای امروزی ترکی استفاده کنیم.
بخش هفتم: اصطلاحات آرایشی، بهداشتی و مراقبت از بدن
۲۵. فرآوردههای آرایشی و مراقبتی
در متون تاریخی، مرز میان دارو، ماده بهداشتی و فرآورده آرایشی همیشه مانند طبقهبندی امروزی روشن نبوده است. برخی مواد هم برای زیبایی و هم برای مراقبت از پوست و مو استفاده میشدهاند.
۲۵ـ۱. خضاب
ترکیب رنگکننده برای مو، پوست یا ناخن.
۲۵ـ۲. کحل
فرآورده مخصوص چشم.
۲۵ـ۳. سنون
پودر مخصوص دندان و لثه.
۲۵ـ۴. نوره
فرآورده موبر.
۲۵ـ۵. غالیه
فرآورده معطر و خوشبوکننده.
۲۵ـ۶. غسول
مایع شستوشوی پوست یا مو.
۲۵ـ۷. ابتان
ترکیب پاککننده یا مراقبتی پوست در برخی سنتهای متأخر.
۲۵ـ۸. طلاء
فرآورده یا روش مالیدن ماده بر پوست.
۲۵ـ۹. دهن
روغنهای مراقبتی یا دارویی.
۲۵ـ۱۰. مرهم
فرآورده نرم و موضعی.
۲۵ـ۱۱. ذرور
پودر موضعی.
۲۵ـ۱۲. صابغ
ماده رنگکننده.
این طبقهبندی برای مطالعه تاریخ داروسازی و مراقبت از بدن اهمیت دارد؛ زیرا برخی فرآوردهها در مرز دارو، آرایش و بهداشت قرار میگیرند.
بخش هشتم: تمایزهای اصطلاحی مهم
۲۶. اصطلاحاتی که نباید با یکدیگر اشتباه شوند
حب و قرص
هر دو شکل جامد خوراکی هستند؛ اما در کاربرد داروسازی، حب معمولاً دانهای و قرص فشرده و تخت است. این تمایز در همه منابع تاریخی یکسان نیست.
سفوف و ذرور
سفوف بیشتر پودر خوراکی است؛ ذرور بیشتر پودر موضعی و قابل پاشیدن بر سطح بدن یا زخم.
معجون و جوارش
هر دو نیمهجامد و خوراکیاند؛ اما جوارش در سنت داروسازی معمولاً با ترکیبات و کاربردهای مشخصتری، بهویژه در حوزه گوارش، شناخته میشود.
جوشانده و دمکرده
در جوشانده، ماده دارویی در مایع جوشانده میشود؛ در دمکرده، آب داغ بر ماده ریخته میشود و ماده در حالت پوشیده دم میکشد.
خیسانده سرد و دمکرده
در خیسانده سرد، ماده در مایع سرد یا دمای محیط قرار میگیرد؛ در دمکرده، استخراج با آب داغ انجام میشود.
محلل و مفتت
محلل به پراکندن و تحلیل بردن مواد تجمعیافته اشاره دارد؛ مفتت به خرد کردن یا متلاشی کردن مواد سخت.
منضج و منقی
منضج ماده را به مرحله پختگی و آمادگی برای دفع میرساند؛ منقی به پاکسازی و خارج کردن مواد نامناسب مربوط است.
رادع و محلل
رادع مانع گسترش ماده یا حرکت آن به موضع میشود؛ محلل به پراکندگی و تحلیل ماده تجمعیافته کمک میکند.
دلک و غمز
دلک مالش و ورز دادن است؛ غمز فشار موضعی و متمرکز.
تمرخ و تدهین
تمرخ مالیدن روغن یا داروی روغنی است و غالباً با مالش همراه میشود؛ تدهین به روغنمالی اشاره دارد و در برخی کاربردها معنای عمومیتری دارد.
طلاء و ضماد
طلاء معمولاً مالیدن دارو بر سطح بدن است؛ ضماد قرار دادن یک ترکیب خمیری یا مرطوب بر موضع.
نطول و سکوب
هر دو با ریختن مایع بر موضع ارتباط دارند؛ اما نباید بدون بررسی متن، آنها را کاملاً یکسان دانست.
غرغره و مضمضه
غرغره برای ناحیه حلق و گلو است؛ مضمضه برای گرداندن مایع در دهان و اطراف دندانها و لثهها.
سعوط و نشوق
سعوط بیشتر به داروی مایع یا نرم داخل بینی اشاره دارد؛ نشوق بیشتر با داروی پودری یا مادهای که از راه بینی وارد میشود ارتباط دارد.
نفوخ و عطوس
نفوخ با دمیدن دارو به موضع مرتبط است؛ عطوس با ایجاد عطسه از راه بینی.
اصطلاحات این مقاله را میتوان در هشت حوزه اصلی خلاصه کرد:
- اشکال جامد: حب، قرص، سفوف، ذرور، سنون، کحل و کشته.
- اشکال نیمهجامد: معجون، جوارش، خمیره، لعوق، اطریفل، لبوب، تریاق، انوشدارو، مربا، گلقند و دایاقوزا.
- اشکال مایع: شربت، رب، عرق، جوشانده، دمکرده، خیسانده، ماءالفواکه، ماءاللحم، ماءالبقول، ماءالشعیر، سکنگبین، نبیذ، لعاب، قطره، محلول و روح.
- اشکال روغنی و موضعی: دهن، مرهم، قیروطی، ضماد، طلاء، لطوخ، کماد، غسول، خضاب و نوره.
- اشکال بخاری و استنشاقی: بخور، دخون، انکباب، شموم، لخلخه، نفوخ، نشوق، سعوط و عطوس.
- روشهای اختصاصی استعمال: غرغره، مضمضه، وجور، زروق، حقنه، حمّول، فرزجه، شیاف و فتیله.
- افعال و آثار دارو: مسخّن، مبرد، مرطب، مجفف، ملطف، ملین، قابض، محلل، منضج، منقی، مفتح، جالی، ملحم، مدمل، مسهل، مدر، معرق، مقیئ، مسکن، مخدر، منوم، منبه، مفرح و مقوی.
- تدابیر و عملیات: فصد، حجامت، ارسال علق، قی، اسهال، تنقیه، دلک، غمز، تمرخ، تدهین، تکمید، حمام، آبزن، پاشویه، ریاضت، استراحت، دق، سحق، نقع، طبخ، تقطیر، تصفیه، تحمیص، تکلیس و تغلیظ.
این طبقهبندی نشان میدهد که داروسازی در طب اخلاطی تنها به شناخت گیاهان و مواد دارویی محدود نبوده است؛ بلکه نظامی گسترده از آمادهسازی، ترکیب، شکلدهی، تجویز، استعمال و تدابیر درمانی را دربر میگرفته است.
منابع و مآخذ
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. القانون فی الطب. بخشهای مربوط به کلیات طب، مفردات، مرکبات و تدابیر درمانی.
- رازی، محمد بن زکریا. الحاوی فی الطب. مباحث داروشناسی، درمان بیماریها و تدابیر پزشکی.
- اهوازی، علی بن عباس. کامل الصناعة الطبیة. مباحث داروها، افعال ادویه و روشهای درمانی.
- جرجانی، سید اسماعیل. ذخیره خوارزمشاهی. بخشهای مربوط به شناخت داروها، ترکیبات دارویی و قرابادین.
- عقیلی خراسانی، محمدحسین. مخزنالادویه. مباحث مفردات، مرکبات، مزاج و افعال داروها.
- قرابادین کبیر. برای بررسی دستورهای ساخت، ترکیبات و اشکال دارویی.
- Murad S. Terceme-i Akrabâdîn’de terkipler ve adlandırılmaları. Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 2011;12(2).
- Gümüşatam G. Risâle-i Mu’âlece’ye Göre On Altıncı Yüzyıl Osmanlı Tıbbında Bitkisel Tedavi Şekilleri ve Terminoloji. Osmanlı Bilimi Araştırmaları. 2022;23(2).
- Alper M. Risâle-i Tıbb Adlı Eserdeki Tıp Terimleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2023.
- Tuğ R, Sarı HN, eds. Hekimbaşı Hayatizade Mehmed Emin Efendi Döneminde Osmanlı Sarayında Uygulanan İlaç Terkipleri. Türk-İslâm Bilim Kültür Mirası Dizisi. 2023.
- Doğan Ş. 15. Yüzyıla Ait Bir Tıp Terimleri Sözlüğü: Terceme-i Akrabâdîn’in Istılah Lügati. Turkish Studies. 2009.
- Eski Anadolu Türkçesinde Eczacılık Terimleri ve Bu Terimlerin Tıp, Botanik, Zooloji, Madencilik, Kimya Terimleriyle İlişkileri. Turkish Studies. 2010.
- Central Council for Research in Unani Medicine (CCRUM). Unani Murakkabat (Formulations). formulations.ccrumapps.in
- Central Council for Research in Unani Medicine. Unani System of Medicine: The Science of Health and Healing.
- Central Council for Research in Unani Medicine. Chapter 5: Drugs. ccrum.res.in
- National Commission for Indian System of Medicine (NCISM). Unani Syllabus and Curriculum.
- Explanatory Note to Table 2B: Type of Unani Formulations. pdicai.org
این مقاله صرفاً جنبهی آگاهیبخشی دارد و بر پایهی منابع طب سنتی و دانش عمومی سلامت نوشته شده است. تشخیص، درمان یا نسخهی پزشکی نیست و جای معاینهی پزشک را نمیگیرد. اگر مشکلی دارید، بهطور منظم دارو مصرف میکنید، باردار هستید یا برای کودکتان تصمیم میگیرید، پیش از هر اقدامی با پزشک خود مشورت کنید. فرآوردههای گیاهی ممکن است با داروها تداخل داشته باشند.






