سیاه‌دانه: مزاج، کاربردها و احتیاط‌ها
سیاه‌دانه (Nigella sativa): مشخصات، مزاج، کاربردهای سنتی، توصیه‌های دکتر کلان و نکات ایمنی.
سیاه‌دانه دانه‌ای روغنی است و برای همین خیلی زود اکسید می‌شود. کوبیدن آن و نگه داشتنش همراه عسل ماندگاری‌اش را بیشتر می‌کند. پتاسیم و آهن فراوان دارد و در طب سنتی برای انگل‌های روده به کار می‌رود.
مشخصات
- نام لاتین: Nigella sativa L.
- آلمانی: Schwarzkümmel
- انگلیسی: Black seed / Black cumin
- اسپانیایی: Comino negro
- فرانسوی: Cumin noir
- تیره: آلاله (Ranunculaceae)
- جنس: Nigella
- مزاج: گرم و خشک
- مصلح: کتیرا. خیساندن سیاه‌دانه در آب هم مزاج آن را به اعتدال نزدیک‌تر می‌کند.
- ترکیبات: روغنی دارای اسید لینولئیک (امگا ۶) و مقداری امگا ۳، تیموکینون، نیژلون (دی‌تیموکینون)، ملانتین، نیژلین، داماسنین و تانن؛ مقادیر کمی ویتامین‌های B1، B2، B6، A و C، فولات، نیاسین، آهن، کلسیم، منیزیم، روی، سلنیوم، پتاسیم، مس، فسفر و اسیدهای آمینه.
- خاستگاه: جنوب غربی آسیا
- محل کشت: هند، پاکستان، عربستان و ترکیه
- خاک: خاک شنی و سست را دوست دارد
- زمان برداشت: نیمه‌ی دوم تیر تا مرداد (نیمه‌ی دوم ژوئیه و اوت)
- بخش مورد استفاده: دانه‌ها
- شکل مصرف: غذا، ادویه، روغن، عصاره، عرق؛ خاکستر و دود آن هم در طب سنتی به کار می‌رود.
گونه‌ها
- سیاه‌دانه‌ی وحشی (Nigella arvensis)
- Nigella ciliaris
- سیاه‌دانه‌ی دمشقی (Nigella damascena)
- سیاه‌دانه‌ی اسپانیایی (Nigella hispanica)
- Nigella integrifolia
- Nigella nigellastrum
- سیاه‌دانه‌ی زرد (Nigella orientalis)
- Nigella oxypetala
- سیاه‌دانه‌ی معمولی (Nigella sativa)
- Nigella segetalis
کاربردهای سنتی
در طب سنتی سیاه‌دانه برای این موارد به کار می‌رود:
- رفع بلغم و بادشکنی
- به‌صورت موضعی در بیماری‌های پوستی مانند زگیل، ویتیلیگو (پیسی) و زخم‌های پوستی
- همراه سرکه برای آکنه و ورم‌های لنفاوی
- سرماخوردگی، و چکاندن در بینی برای باز کردن گرفتگی
- دفع کرم‌های روده
- بیماری‌های تنفسی مانند سرفه، برونشیت، تنگی نفس و درد سینه
- تهوع و سوءهاضمه
- یرقان
- خوردن هر صبح همراه کشمش برای آوردن رنگ به چهره
- خاکستر آن، خوردنی یا مالیدنی، برای کمک به بواسیر
- سردرد
- شربت آن با عسل که در منابع سنتی برای کمک به دفع شن کلیه و مثانه آمده است
- جوشانده‌ی آن با سرکه به‌صورت غرغره برای دندان‌درد
توصیه‌های دکتر کلان
در فارسی «سیاه‌دانه» و «شونیز» نامیده می‌شود. چون دانه‌ای روغنی است زود تند می‌شود؛ کوبیدن و مخلوط کردنش با عسل آن را نگه می‌دارد.
مزاجش گرم است، پس گرم‌مزاج‌ها باید با احتیاط مصرف کنند؛ ممکن است مشکلات ناشی از گرمی را بیشتر کند. در مزاج‌های صفراوی و دموی ممکن است جوش، افزایش خونریزی قاعدگی، سرگیجه و کاهش میل جنسی و تعداد اسپرم ایجاد کند. خیساندن در سرکه، خشک کردن، سپس کوبیدن و مخلوط کردن با عسل مزاجش را معتدل می‌کند و به این شکل در طب سنتی حتی در خونریزی‌های قاعدگی هم به کار می‌رود.
به‌ویژه در افراد سردمزاج، در طب سنتی برای کمک به ترمیم زخم‌های معده و روده، یاری به کبد در پاک‌سازی سموم، تقویت تعداد اسپرم و میل جنسی و کند کردن سفید شدن مو به کار می‌رود.
پژوهش‌ها نشان می‌دهند سیاه‌دانه ممکن است به کنترل قند خون، فشار خون و کلسترول کمک کند و در طب سنتی برای کم‌خونی، یبوست و میگرن ارزشمند است. دستگاه ایمنی را تقویت می‌کند و مطالعات آزمایشگاهی روی ترکیب اصلی آن، تیموکینون، اثرات ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی و ضدتشنج (ضداسپاسم) نشان داده‌اند. در آنفلوآنزا و سرماخوردگی هم مصرف می‌شود. مالیدن خمیر سیاه‌دانه‌ی کوبیده و سیر روی میخچه آرامش می‌دهد.
منابع سنتی مصرف مقدار کم آن را همراه عسل در ماه‌های آخر بارداری و در شیردهی، به اندازه‌ی معتدل، مجاز می‌دانند و می‌گویند شیر مادر را زیاد می‌کند. مقادیر درمانی در بارداری و شیردهی فقط زیر نظر پزشک مصرف شود.
نکات ایمنی
- ممکن است با برخی داروها، از جمله داروهای فشار خون، دیابت و رقیق‌کننده‌های خون تداخل داشته باشد.
- مصرف زیاد آن می‌تواند به کبد و کلیه آسیب بزند.
- فشار خون را پایین می‌آورد.
- انعقاد خون را کند می‌کند و ممکن است خطر خونریزی را بیشتر کند؛ دو هفته پیش از جراحی مصرف آن را قطع کنید.
- مصرف موضعی ممکن است حساسیت پوستی ایجاد کند.
این مقاله صرفاً جنبه‌ی آگاهی‌بخشی دارد و بر پایه‌ی منابع طب سنتی و دانش عمومی سلامت نوشته شده است. تشخیص، درمان یا نسخه‌ی پزشکی نیست و جای معاینه‌ی پزشک را نمی‌گیرد. اگر مشکلی دارید، به‌طور منظم دارو مصرف می‌کنید، باردار هستید یا برای کودکتان تصمیم می‌گیرید، پیش از هر اقدامی با پزشک خود مشورت کنید. فرآورده‌های گیاهی ممکن است با داروها تداخل داشته باشند.
