İnsanın Yedi Uyanış Basamağı: Düşüncenin Esaretinden Aşkta ve Farkındalıkta Özgürlüğe

İnsanın Yedi Uyanış Basamağı: Düşüncenin Esaretinden Aşkta ve Farkındalıkta Özgürlüğe

Farzollah Gholizadeh ve Fariba Bayrami

Gaflet uykusundan ve körü körüne taklitten kendini tanımaya, bilgeliğe, iç özgürlüğe ve varlıkla birliğe uzanan felsefi, psikolojik ve tasavvufi bir yolculuk.

Giriş: Gerçekten uyanık mıyız, yoksa sadece yaşıyor muyuz?

Her sabah uyanırız, çalışırız, yemek yeriz, başkalarıyla konuşuruz, haberleri takip ederiz, sosyal medyada gezinir ve gece yine uyuruz.

Ama bütün bu faaliyetlerin arasında kendimize kaç kez soruyoruz:

Gerçekten bilinçli mi yaşıyorum, yoksa hayatımı alışkanlıklar, korkular, miras kalan inançlar ve başkalarının beklentileri mi yönlendiriyor?

Doğru bildiğim şey kendi düşünmemin ve anlayışımın ürünü mü, yoksa çocukluğumdan beri bana öğretilen bir şey mi?

İnançlarımı kendim mi seçtim, yoksa aileden, toplumdan, dinden, kültürden, medyadan ve çevremden mi devraldım?

Ve daha derin bir soru:

Bir gün mutlak gerçek sandığım şeylerin çoğunun sınırlı bir bakış ya da yanlış bir inanç olduğunu fark edersem, onları yeniden gözden geçirme cesaretini gösterebilecek miyim?

İnsan yıllarca yaşayabilir, okuyabilir, zengin olabilir, makam ve şöhret sahibi olabilir, hatta bilim, felsefe ve maneviyat üzerine konuşabilir; ama hâlâ kendini derinden tanımaktan uzak olabilir.

Çünkü bilmek, farkında olmakla aynı şey değildir; tıpkı farkında olmanın da her zaman bilge olmak anlamına gelmediği gibi.

Bilgi, malumat toplamaktır; öz farkındalık, kendi düşüncelerini, duygularını, güdülerini ve sınırlarını tanımaktır; bilgelik ise bu tanımayı daha sorumlu, daha özgür ve daha insanca yaşamak için kullanabilmektir.

Platon’un mağara alegorisinden ve Stoacılardan Laozi’nin, Buda’nın, Mevlânâ’nın ve İbn Arabî’nin öğretilerine kadar pek çok felsefi ve tasavvufi gelenekte ortak bir kaygının izleri görülür: İnsan cehaletin, bağımlılığın ve ben merkezciliğin esaretinden nasıl kurtulur?

Aşağıda bu yol üzerine düşünmek için yedi sembolik basamak sunuluyor; kesin bir bilimsel kanun da değil, insanların değerine göre bir sıralama da. Bir kişi bir alanda çok farkında olup başka bir alanda hâlâ önyargı ve alışkanlığa takılı kalabilir. İnsanın gelişimi her zaman doğrusal da değildir; bazen ilerler, bazen geri döner, bazen birkaç dönüşümü aynı anda yaşar.

Birinci basamak: Uyuyan insan; gaflet ve taklit içinde yaşamak

Başkaları bizim yerimize düşündüğünde

İlk basamakta insan yaşar ama nasıl yaşadığı üzerine pek düşünmez.

Çocukluktan itibaren neyin iyi, neyin kötü olduğunu, kime güveneceğini, neden korkacağını, neyi kutsal sayacağını ve hangi inancı yanlış bileceğini öğrenir.

Bu öğretilerin birçoğu faydalı olabilir; sorun, insan onları hiç sorgulamadığında başlar.

Okula gider, meslek seçer, evlenir, çocuk sahibi olur, çalışır, alışveriş yapar ve hayatına devam eder; bütün bu seçimleri bilinçli yaptığı için değil, bu yolu doğal ve apaçık diye öğrendiği için.

Psikolojide bu davranışların bir kısmı “otomatik işleyiş” kavramıyla açıklanabilir. Zihin enerji tasarrufu için tekrarlanan birçok faaliyeti alışkanlığa dönüştürür. Bu mekanizma yaşam için gereklidir; ama düşünmek ve seçmek de tamamen alışkanlığa bırakıldığında insan kendinden uzaklaşabilir.

Örneğin:

Biri her gün saatlerce sosyal medyada gezinir ama nedenini bilmez.

Gerçekten ihtiyacı olmayan bir şeyi, sadece başkaları aldığı için satın alır.

Doğruluğunu hiç araştırmadığı bir görüşü savunur.

Tek bir ferdini bile tanımadığı bir insan grubundan nefret eder.

Özgürce karar verdiğini sanır; oysa kararlarının çoğu alışkanlığın, toplumsal baskının, reklamların ve farklı olma korkusunun etkisindedir.

Mevlânâ Mesnevî’de der ki:

“Bu dünya zindandır, biz de zindanlarız;

zindanı del de kendini kurtar.”

Bu beyit, insanı esir eden iç sınırlardan ve bağlılıklardan kurtulmaya bir çağrı olarak okunabilir.

Bu basamağın asıl işareti cehalet değil, bildiklerinin sınırından habersiz olmaktır.

Bir kişi yüksek öğrenim görmüş olabilir ama inançlarının çoğunda hâlâ taklitçi kalmış olabilir.

Uyanış, zihinde ilk ciddi soru belirdiğinde başlar:

“İnandığım şeyin doğru olduğundan nereden eminim?”

İkinci basamak: Soran insan; inanç duvarındaki ilk çatlak

Eski cevaplar artık yetmediğinde

Bu aşamada insan yavaş yavaş her şeyin kendisine öğretildiği gibi olmadığını fark eder.

Belki çevresindekilerin davranışlarında bir çelişkiyle karşılaşır.

Belki ahlaktan söz edenlerin buna kendilerinin uymadığını görür.

Belki yıllarca kesin gerçek bildiği bilgilerin eksik ya da yanlış olduğunu fark eder.

Ya da başarıya, servete ve toplumsal konuma ulaştıktan sonra hâlâ hayatında bir şeyin eksik olduğunu hisseder.

Burada yeni bir soru doğar:

“Hayat sadece bundan mı ibaret?”

Bu soru büyük bir dönüşümün başlangıcı olabilir.

Soran insan artık bir sözü sadece söyleyenin şöhreti, bir geleneğin eskiliği ya da genel kabul gördüğü için doğru saymaya razı değildir.

Ama bu aşamanın başında sorgulama kaygı, memnuniyetsizlik ve kafa karışıklığıyla birlikte gelebilir.

Çünkü eski inançlar çökerken henüz yeni bir dünya görüşü oluşmamıştır.

Örneğin yıllarca başarının yalnızca zengin olmak olduğuna inanan biri, servete kavuştuktan sonra huzuru ve iç doyumu bulamadığını fark edebilir.

Ya da aile ve toplumun görüşlerini hep sorgusuz kabul etmiş biri, okuyup deneyimledikçe bazılarının yeniden düşünülmesi gerektiğini görebilir.

Ama bir tehlike de vardır:

Sorgulama kalıcı bir şüpheciliğe dönüşmemelidir.!

Her şeyden şüphe etmek kendi başına bilgelik işareti değildir. Şüphe, insanı aramaya, kanıtları incelemeye ve daha derin bir anlayışa yönelttiğinde değerlidir.

Batı felsefe geleneğinde Sokrates bu bilgi alçakgönüllülüğünün sembolüdür: İnsanın bildiklerinin sınırlı olduğu ve sorgulamanın hep sürmesi gerektiği bilinci.

Bu basamakta insanın henüz bütün soruların cevabı yoktur ama büyük bir kazancı vardır:

Artık düşünmeden yaşamak istemez.

Üçüncü basamak: Kurtulan insan; dayatılmış inançların zincirini kırmak

Akıntıya karşı düşünme cesareti

Bu aşamada sorgulama fikrî bağımsızlığa yaklaşır.

İnsan artık yalnızca çelişkileri fark etmekle kalmaz; köklü inançlarını da incelemeye cesaret eder.

Toplumsal gelenekleri, dinî yorumları, siyasi yapıları, eğitim sistemini, bilimsel teorileri ya da yaygın kültürel değerleri eleştirebilir.

Ama önemli bir fark vardır:

Bağımsız insan toplumun daimi muhalifi değildir; onaylamasını ya da karşı çıkmasını akla ve bilgiye dayanarak seçen kişidir.

Bir geleneği inceledikten sonra kabul edebilir; yeni bir inancı inceledikten sonra reddedebilir.

Fikrî bağımsızlık, ne geçmişin esiri olmak ne de her yeni şeye hayran olmaktır.

Hâfız der ki:

“Yetmiş iki milletin kavgasını hoş gör;

hakikati görmedikleri için efsane yoluna saptılar.”

Bu beyit, farklı yorumlarından bağımsız olarak, bağnaz bakışların sınırlılığını ve hakikate ulaşmanın zorluğunu hatırlatabilir.

Friedrich Nietzsche de Böyle Buyurdu Zerdüşt‘te ruhun üç dönüşümü meselinde deveden, aslandan ve çocuktan söz eder.

Deve, dayatılmış değerlerin yükünü taşımanın sembolüdür.

Aslan, dayatılan emirlere “hayır” deme cesaretini bulan ruhun sembolüdür.

Ama Nietzsche aslanla yetinmez; çünkü eski değerleri yıkmak tek başına yeni bir hayat yaratmak demek değildir.

Aslandan sonra çocuk gelir: yaratıcılığın, yeniden başlamanın ve hayata “evet” diyebilmenin sembolü.

Bu nokta çok önemlidir.

Sadece karşı çıkan kişi, savaştığı şeyin hâlâ esiri olabilir.

Örneğin biri dinî bağnazlıktan uzaklaşıp din karşıtı bir bağnazlığa düşebilir.

Ya da resmî propagandadan yüz çevirip her temelsiz muhalif iddiayı mutlak gerçek sayabilir.

Her iki durumda da inancın şekli değişmiş, ama bağnaz zihniyet yerinde kalmıştır.

Gerçek özgürlük, insan yalnızca dayatılmış inançlardan değil, mutlak ve sorgulanamaz bir gerçeğe sahip olma psikolojik ihtiyacından da kurtulduğunda başlar.

Kırmızı çizgisiz okumak ve düşünmek; zihnin görünmez duvarlarını yıkmak

Sormaktan korkan bir zihin nasıl özgür olabilir?

İnsanın uyanışının önündeki en büyük engellerden biri düşünme korkusudur.

Birçok toplumda insan çocukluktan itibaren bir dizi fikrî sınırla yetiştirilir.

Ona bazı konular hakkında soru sorulmaması gerektiği söylenir.

Bazı kitaplar okunmamalıdır.

Bazı fikirler incelenmemelidir.

Ve bazı inançlardan bir an bile şüphe edilmemelidir.

Zamanla bu dış yasaklar iç gardiyanlara dönüşür.

Artık kimse sormayı yasaklamasa bile insan bazı sorulara yaklaşmaktan korkabilir.

Ama hakikat dürüst bir sorgulamayla yok olmaz.

Yalnızca soruyu yasaklayarak ayakta kalan bir inanç, hakikatin sağlamlığından çok temellerinin kırılganlığını gösterebilir.

Özgür düşünen insan, bir fikri incelemekle onu kabul etmeyi birbirinden ayırmayı öğrenir.

İnançlarımıza aykırı bir kitap okumak ona teslim olmak demek değildir.

Bir felsefe okulunu tanımak onu izlemek demek değildir.

Bir teoriyi incelemek onu onaylamak demek değildir.

Aksine, farklı bakışlarla tanışmak anlayışımızı sınamak ve derinleştirmek için bir fırsattır.

Örneğin yalnızca inançlarını doğrulayan kitapları okuyan biri yıllarca okuyup yine aynı eski düşünce çerçevesinde kalabilir.

Buna karşılık filozofların, bilim insanlarının, mutasavvıfların ve eleştirmenlerin eserlerini açık bir zihinle okuyan insan kendi bakışının sınırlarını tanıma fırsatı bulur.

Platon’dan Nietzsche’ye, Buda’dan Mevlânâ’ya, İbn Sînâ’dan çağdaş düşünürlere kadar okuyabilir; hepsini doğru saymak için değil, insanların varlığa farklı açılardan nasıl baktığını öğrenmek için.

Ama okumak tek başına yetmez.

Eleştirel düşünce olmadan okumak bazen yalnızca eski inançları yenileriyle değiştirmektir.

Okumak; tefekkür, karşılaştırma, sorgulama ve kanıt incelemeyle birleştiğinde uyanışa yardım eder.

Kırmızı çizgisiz düşünmek, her iddiayı sorgusuz kabul etmek ya da ahlakı umursamamak değildir; hiçbir fikrin sırf kutsal, ünlü, eski ya da kimliğimizle uyumlu olduğu için akli incelemeden muaf tutulmaması demektir.

Özgür düşünen insan kendine şunu sorma cesaretine sahip olmalıdır:

“Bütün inançlarım yanlışsa, bu ihtimali kabul edebilir miyim?”

“Hakikat çıkarlarıma, alışkanlıklarıma ya da eski inançlarıma aykırıysa, yine de onu bilmek ister miyim?”

“Hakikati mi keşfetmek istiyorum, yoksa zaten inandığım şeyi kanıtlayacak gerekçeler mi arıyorum?”

Düşünce özgürlüğü, insan sorma hakkını yalnızca başkaları için değil, kendi zihni için de tanıdığında başlar.

Yolculuk; alışkanlığın coğrafyasından ve inançların zindanından çıkmak

Bazen dünyayı görmek için kendi küçük dünyamızdan çıkmamız gerekir

İnsan yalnızca bir evde ya da şehirde yaşamaz; bir kültürün, dilin, tarihin ve öğrenilmiş inançlar bütününün içinde de yaşar.

Doğal, apaçık hatta değişmez saydığımız şeylerin çoğu, içinde büyüdüğümüz toplumun alışkanlıklarından ibaret olabilir.

Yolculuk bu algıyı değiştirebilir.

Başka bir diyara gittiğimizde farklı bir dil konuşan, başka yemekler yiyen, farklı dinî ve felsefi inançlara sahip olan ve hayatı başka türlü anlamlandıran insanlarla karşılaşırız.

Başta onların bazı davranışları bize tuhaf gelebilir.

Ama zamanla anlarız ki biz kendi yaşam tarzımızı nasıl doğal görüyorsak, onlar da kendi kültürlerini ve inançlarını öyle doğal görür.

Burada önemli bir soru doğar:

Başka bir ailede, kültürde ya da ülkede doğmuş olsaydım bugün neye inanırdım?

Bugünkü inançlarımı yine mutlak gerçek sayar mıydım?

Aynı değerleri kutsal kabul eder miydim?

Başka insanlar ve kültürler hakkında aynı yargılara sahip olur muydum?

Bu soru bağnazlığa ve kendini merkeze koymaya indirilen en derin darbelerden biri olabilir.

Yolculuk insana dünyanın, içinde yetiştiği çevreden çok daha geniş olduğunu gösterir.

Ama her yolculuk uyanışa götürmez.

Biri onlarca ülke görüp yine her şeyi kendi dar ölçüleri ve eski önyargılarıyla yargılayabilir.

Buna karşılık biri derin okumalarla, farklı insanlarla sohbetle ve kültürleri bilinçli gözlemleyerek uzun yolculuklara çıkmadan da ufkunu genişletebilir.

Dolayısıyla yolculuğu farkındalığı geliştiren bir araca dönüştüren şey yalnızca yer değiştirmek değil, zihnin öğrenmeye hazır olmasıdır.

Bilinçli yolculuk; yargılamadan önce gözlemlemek, karşı çıkmadan önce dinlemek ve sonuca varmadan önce anlamaya çalışmaktır.

Bazen insan, düşüncelerinin ne kadarının hakikat arayışından, ne kadarının alışkanlık ve çevreden geldiğini görmek için tanıdık topraklarından uzaklaşmalıdır.

Ve belki yolculuğun en değerli hediyesi bavulda getirdiğimiz bir şey değil, daha fazla anlayışla bırakma ya da düzeltme cesaretini bulduğumuz bir inançtır.

Dördüncü basamak: Gören insan; aldanmayı, gerçeği ve zihnin hatalarını tanımak

İnsan kendi algılarından bile şüphe etmeyi öğrendiğinde

Bu basamakta insan salt muhalefeti aşar ve zihnin ve toplumun işleyişine dair daha derin bir anlayışa ulaşır.

Dünyaya dair algımızın her zaman gerçeğin doğrudan yansıması olmadığını fark eder.

İnsan zihni bilgiyi seçer, yorumlar ve bazen çarpıtır.

Korku tehlikeleri daha büyük gösterebilir.

Öfke yargıyı bulandırabilir.

Bir kişiye ya da gruba duyulan sevgi bizi onun hatalarına karşı kör edebilir.

Reklamlar içimizde daha önce olmayan istekler yaratabilir.

Medya ve sosyal medya algoritmaları da ilgi ve inançlarımıza uygun içerikleri tekrarlayarak dünyanın dar bir resmini çizebilir.

Ama bu aşamanın en önemli keşfi nedir?

Kendi zihnimizin de bizi aldatabileceği.

Örneğin bir teoriye ilgi duyan biri yalnızca onu destekleyen kanıtları görüp karşıt kanıtları göz ardı edebilir.

Psikolojide bu eğilime “doğrulama yanlılığı” denir.

Gören insan; olgu, yorum, duygu, inanç ve tahmin arasında ayrım yapmayı öğrenir.

“Bu sözü kim söyledi?” diye sormak yerine şunu sorar:

“Bu iddiayı hangi kanıtlar destekliyor?”

“Başka bir açıklama da var mı?”

“Bu söz inançlarıma aykırıysa yine de incelemeye razı mıyım?”

Platon ünlü mağara alegorisinde çocukluktan beri bir mağarada hapsedilmiş ve duvardaki gölgeleri gerçeğin tamamı sanan insanları anlatır.

İçlerinden biri serbest kalır ve yavaş yavaş gerçek sandığı şeyin yalnızca gerçeğin bir gölgesi olduğunu fark eder.

Ama gerçek hayatta mağaradan çıkmak, insanın birden dünyanın bütün sırlarını keşfetmesi demek değildir.

Aksine bilgimizin sınırlı olduğunu ve gerçeğe yaklaşmak için her zaman öğrenmeye ve hatalarımızı düzeltmeye hazır olmamız gerektiğini kabul etmek anlamına gelebilir.

Farkında insan, artık aldanmadığını iddia eden değil, aldanma ihtimalini de ciddiye alan kişidir.

Beşinci basamak: Kendinin farkında insan; dış dünyadan iç dünyaya dönüş

Zihni gözlemlemekten eski inançlardan kurtulmaya ve yeniden doğuşa

İnsanın en büyük dönüşümü, bakışını dış dünyadan kendi iç dünyasına çevirdiğinde başlar.

Dün soruyordu: “Başkaları neden hata yapıyor? Toplum neden önyargıya saplanmış? İnsanlar neden hakikati görmüyor?”

Ama şimdi daha önemli bir soru ortaya çıkar:

“Başkalarında eleştirdiğim önyargılara ve yanlış inançlara ben de saplanmış olabilir miyim?”

Mevlânâ’nın Divan-ı Kebîr’inde de yer alan ünlü bir rubaide şöyle okuruz:

“Âlemde ne varsa senin dışında değil;

ne istiyorsan kendinde ara, çünkü o sensin.”

Bu söz kendini tanımaya bir çağrıdır; çünkü bazen hakikate ulaşmanın en büyük engeli dış dünya değil, korkuya, kibre, bağnazlığa ve önyargıya saplanmış bir zihindir.

Zihni gözlemlemek; kurtuluşun ilk adımı

Kendinin farkında olan insan birkaç anlığına düşünce ve duygularından uzaklaşmayı ve tarafsız bir gözlemci gibi kendini dışarıdan izlemeyi öğrenir; aceleci yargı olmadan, önkabul olmadan ve akılcı bir bakışla.

Zihin, içinde düşünce ve duyguların sürekli aktığı bir nehre benzer. Her dalgayla sürüklenebilir ya da kıyıda oturup akıntıyı izleyebiliriz.

Örneğin biri bizi eleştirdiğinde öfke ve ani tepki yerine kendimize sorabiliriz:

“Eleştirisi doğru mu? Hakikati mi savunuyorum, kibrimi mi? Tarafsız biri olsaydım nasıl yargılardım?”

Psikolojide bu yetenek üstbiliş ve kendinden mesafe alma gibi kavramlarla ilişkilidir.

Zihinden kurtulmak düşünmeyi durdurmak ya da duyguları bastırmak değildir; düşünce ve duygularımızı tanımak ama onların kölesi olmamaktır.

Bertrand Russell; ömür boyu sonra bile hatayı kabul etme cesareti

Belki öz farkındalığın en zor aşaması hatayı tanımak değil, onu kabul etme cesaretidir.

Ömrünün kırk yılını bir inancı savunmaya adamış birini düşünün. Onun için savaşmış, bedel ödemiş ve kimliğini onun üzerine kurmuş. Şimdi bütün o yolun yanlış olabileceğini fark ediyor.

Ne yapacak? Hakikati mi kabul edecek, yoksa geçmişi haklı çıkarmak için ömrünün geri kalanını da aynı yolda mı sürdürecek?

Bertrand Russell kişisel inançlardan şüphe etmenin ve onları düzeltmeye hazır olmanın gerekliliğini vurgulardı. Ünlü bir anekdotta ona “İnançlarınız uğruna ölmeye hazır mısınız?” diye sorulduğunda şöyle cevap verir:

“Elbette hayır; yanılıyor olabilirim!”

Bu cevap akli alçakgönüllülüğün bir yansımasıdır.

Kırk yıl bir yolda yürüdük diye, bugün yanlış olduğunu anlamış olsak bile kırk yıl daha aynı yolda mı yürümeliyiz?

Hiç kimse geçmiş yılları haklı çıkarmak için ömrünün geri kalanını da aynı hataya feda etmek zorunda değildir.

Hatayı kabul etmek yenilgi değildir; hakikatin kibre karşı zaferidir.

Mevlânâ; eski benin ölümü ve yeniden doğuş

Mevlânâ ünlü gazelinde der ki:

“Ölün, ölün, bu aşkta ölün; bu aşkta ölünce hepiniz ruh bulursunuz.

Ölün, ölün ve bu ölümden korkmayın; bu topraktan yükselir, gökleri tutarsınız.

Ölün, ölün ve bu nefisten kopun; çünkü bu nefis bir zincirdir, siz de esirsiniz.

Zindanı delmek için bir balta alın; zindanı kırınca hepiniz şah ve emir olursunuz.”

Bu beyitlerde ölüm bedensel hayatın sonu değil; insanı esir eden bencillikten, bağnazlıktan, korkudan ve bağımlılıklardan kurtuluşun sembolüdür.

Zindanın her zaman dış duvarları yoktur; bazen zindan, yıllarca mutlak gerçek saydığımız inançlar, hatayı kabul etmeye izin vermeyen kibir ya da geride bırakmaya cesaret edemediğimiz bir geçmiştir.

Bu zindanı kırmak yeniden doğuşun başlangıcıdır.

Yeniden doğuş bir kitap okumakla, ufuk açan bir yolculukla, çok farklı bir insanla sohbetle, meditasyonla, zihni gözlemlemekle ya da basit bir itirafla başlayabilir:

“Yanılıyordum!”

Bu cümle bazen insanın en büyük iç devriminin başlangıcıdır.

Tohum filizlenmek için kabuğunu nasıl yararsa, insan da büyümek için geçmişin zihinsel sınırlarını aşabilmelidir.

Bu doğuşun güzelliği de bir kereyle sınırlı olmamasıdır; insan her yaşta öğrenebilir, değişebilir ve yeniden doğabilir.

Bu basamağı hayatta nasıl yaşarız?

Her gün birkaç dakika sessizlik içinde düşüncelerimizi yargılamadan gözlemleyelim. Eleştirildiğimizde tepki vermeden önce duralım. Anlaşmazlıklarda kendimizi tarafsız bir hakemin yerine koyalım. Geceleri davranışlarımızı ve hatalarımızı dürüstçe gözden geçirelim ve bazen en sevdiğimiz inançları bile akıl ve kanıtın karşısına koyalım.

Beşinci basamağın ana mesajı

Kendinin farkında insan hiç hata yapmayan değil; hatalarını gören, kabul eden ve düzeltme cesaretine sahip olan kişidir.

Gerçek özgürlük yalnızca dış zincirleri kırmak değil; zihnin, korkuların, önyargıların ve kendimize dair kurduğumuz imgenin zindanından kurtulmaktır.

Hakikate ulaşmak için bazen yıllarca olduğumuz insanı geride bırakmamız gerekir; çünkü hakikate sadakat, geçmişteki hatalara sadakatten daha değerlidir.

Uyanmak, yön değiştirmek ve yeniden doğmak için hiçbir zaman geç değildir.

Altıncı basamak: Uyumlu insan; doğa ve varlıkla derin bağı kavramak

“Ayrı düşmüş ben”den dünyaya ait olma duygusuna

Bu aşamada insan dar ve tamamen ben merkezli bakıştan yavaş yavaş uzaklaşır.

Bütün varlıktan bağımsız ve ayrı bir varlık olmadığını fark eder.

Nefes alması ağaçlara, bitkilere, doğal döngülere ve çevre koşullarına bağlıdır.

Yiyeceği; toprağın, suyun, güneş ışığının, bitkilerin, hayvanların ve başka insanların emeğinin iş birliğinin ürünüdür.

Ruhsal ve toplumsal hayatı da geniş bir ilişkiler ağı içinde şekillenir.

En basit günlük faaliyeti bile çoğunu görmediği sayısız etkene bağlıdır.

Bu açıdan insanın bağımsızlığı asla mutlak bir ihtiyaçsızlık anlamına gelmez.

Bireyliğimiz vardır ama dünyadan ayrı yaşamayız.

Bazı tasavvufi geleneklerde bu bağ birlik, uyum, huzur ve varlıkla bağlantı gibi kavramlarla ifade edilmiştir.

İbn Arabî’nin tasavvufunda vahdet-i vücut ve varlıkların çokluğunun varlığın hakikatiyle ilişkisi üzerine derin tartışmalar yer alır.

Budist geleneklerde de olguların karşılıklı bağımlılığı ve sabit, bağımsız bir “ben” fikrine bağlılıktan kurtulmak büyük önem taşır.

Bu gelenekler felsefi ve teolojik temelleri bakımından aynı değildir; ama her biri kendi yoluyla insanın ben merkezli ve ayrıştırıcı bakışını sorgular.

Bu aşamada insan gün doğumunu izlerken, ormanda yürürken, yağmurun sesini dinlerken ya da sessizlikte otururken derin bir bağ ve huzur duygusu yaşayabilir.

Artık doğayı yalnızca tüketilecek kaynaklar yığını olarak görmez.

Ağaç yalnızca odun değildir.

Nehir yalnızca su değildir.

Toprak yalnızca sahip olunacak bir mülk değildir.

Ve başka insanlar yalnızca kişisel hedeflere ulaşmanın araçları değildir.

Dünya onun için bir bağ, hayret, sorumluluk ve saygı alanına dönüşür.

Şiirsel dilde bu tür deneyimleri anlatmak için bazen enerji, titreşim ve varlıkla uyum kavramları kullanılır.

Ama manevi metaforlar ile kanıtlanmış fizik yasaları arasında ayrım yapmak gerekir.

İnsan düşüncelerinin dikkatini, seçimlerini, davranışlarını ve ilişkilerini etkilediği psikolojinin inceleyebileceği bir konudur; ama her düşüncenin belirli bir frekansla evrenden benzer olayları zorunlu olarak çektiği iddiası kanıtlanmış bilimsel bir iddia değildir.

Yine de doğayla ve diğer insanlarla bağ hissetme deneyimi kişisel ve manevi açıdan çok derin olabilir.

Walt Whitman Kendimin Şarkısı‘nda şöyle yazar:

“Büyüğüm ben, çoklukları barındırırım.”

Bu şiirsel ifade, insan deneyiminin genişliğini kabul etmenin ve benliğin dar tanımlarının ötesine geçmenin bir resmi olarak görülebilir.

Bu basamakta insan huzurun yalnızca dünyayı kontrol etmekle gelmediğini, bazen dünyadaki yerini kabul edip onunla daha uyumlu yaşamaktan doğduğunu öğrenir.

Artık dünyayı yalnızca kendi isteklerine göre değiştirmek istemez; onunla daha bilinçli, daha şefkatli ve daha sorumlu bir ilişki kurmaya çalışır.

Yedinci basamak: Özgür ve âşık insan; ben merkezciliği aşıp bilgeliğe ve hizmete ulaşmak

Farkındalığın bilmenin ötesine geçip bir yaşam biçimine dönüştüğü yer

Bu basamakta en önemli dönüşüm insanın “ben” ile ilişkisinde yaşanır.

İnsan yıllarca kendine dair bir imge kurmak için uğraşmıştır:

Ben kimim?

Başkaları hakkımda ne düşünüyor?

Ne kadar başarılıyım?

Ne kadar zenginim?

Ne kadar biliyorum?

Başkalarından ne kadar üstünüm?

Hatta maneviyat yolunda bile aynı rekabete düşebilir:

Ben daha farkındayım.

Ben daha uyanığım.

Hakikati ben buldum.

Başkaları hâlâ uykuda.

Ama burada büyük bir çelişki ortaya çıkar:

Farkındalık insanı kendini başkalarından üstün görmeye götürüyorsa, belki de yalnızca bencilliğin yeni bir biçimini yaşıyordur.

Derin özgürlük, insan değerini başkalarını küçümseyerek kanıtlamaya artık ihtiyaç duymadığında başlar.

Çok şey bilip alçakgönüllü kalabilir.

Güçlü olup şefkatle davranabilir.

Bir görüşü savunup farklı görüşteki insanlara saygı gösterebilir.

Zulme karşı durabilir ama nefreti kalıcı kimliği hâline getirmez.

Affedebilir ama zararın tekrarlanmasına izin vermez.

Ve sağlıksız bir bağımlılığın esiri olmadan sevebilir.

Mevlânâ’nın tasavvuf geleneğinde aşk, geçici bir duygunun ötesinde bir yere sahiptir. Aşk insanı dönüştüren, bencillikten ve ayrılıktan öteye taşıyan bir güçtür.

İslam tasavvufunda “fenâ” kavramı da ben merkezcilikten ve nefse bağlılıktan kurtuluşla ilişkili olarak incelenebilir; ancak bu kavram farklı tasavvuf geleneklerinde kesin ve farklı anlamlar taşır.

Bazı Doğu geleneklerinde bağlılıktan kurtulmak ve canlılara şefkat manevi gelişimin en önemli işaretlerinden sayılır.

Hristiyan geleneğinde de sevgi, affetme, alçakgönüllülük ve başkalarına hizmet merkezî bir yere sahiptir.

Sonradan Assisili Francesco geleneğine atfedilen ünlü Barış Duası bu anlamı dile getirir:

“Tanrım, beni barışının bir aracı kıl; nefretin olduğu yere sevgi ekeyim.”

Bu düşünce, insanın her şeyi kendisi için istemekten başkalarına vermeye ve fayda sağlamaya geçişinin güzel bir resmidir.

Ama burada ince bir noktaya dikkat etmek gerekir:

Bencillikten kurtulmak, kişiliği yok etmek, kendi ihtiyaçlarını görmezden gelmek ya da başkalarının istismarına boyun eğmek değildir.

Özgür insanın hâlâ seçme hakkı, kişisel sınırları, öz saygısı ve toplumsal sorumluluğu vardır.

Farkı, artık üstünlüğünü kanıtlama ihtiyacının esiri olmamasıdır.

Başkalarına yardım ederken hep övgü ve teşekkür beklemez.

Verirken mutlaka karşılık beklemez.

Şefkatli olmak için başkalarından kendisi gibi düşünmesini istemez.

Ve huzur için hayattaki her olayın isteğine göre gitmesine ihtiyaç duymaz.

Bilinçli teslimiyet; zayıflık mı, bilgeliğin zirvesi mi?

En derin tasavvufi kavramlardan biri teslimiyettir; bazen yanlışlıkla acizlik, edilgenlik ve zulmü kabullenmekle bir tutulan bir kavram.

Ama bilinçli teslimiyet sorumluluktan vazgeçmek demek değildir.

Bilge insan üç şey arasında ayrım yapmayı öğrenir:

Değiştirebileceği şeyler;

Değiştirmek için çabalaması gereken ama sonucu tamamen elinde olmayan şeyler;

Ve varlığını kabul etmek zorunda olduğu şeyler.

Örneğin geçmişi değiştiremeyiz ama ondan öğrenebiliriz.

Hayatın bütün zorluklarını önleyemeyiz ama onlarla daha iyi yüzleşmeye hazırlanabiliriz.

Başkalarını bizi sevmeye zorlayamayız ama dürüstlük, saygı ve sevgiyle davranabiliriz.

Bu anlamda teslimiyet edilgen bir kabul değil; değişmez gerçeklerle bitmeyen bir savaştan kurtuluştur.

Bilinçli teslimiyet acizlikten değil, basiretten gelir; yenilgiden değil, insan gücünün sınırlarını bilmekten.

Bu aşamada insan çabayı kabulle, özgürlüğü sorumlulukla, aşkı akılla birleştirmeye çalışır.

Artık yalnızca kişisel huzurun peşinde değildir.

Başkalarının acısını da görür.

İnsanlara, hayvanlara ve doğaya daha büyük bir saygıyla bakar.

Ve manevi gelişimin en güzel tezahürlerinden birinin başka varlıkların acısını azaltmak olduğunu fark eder.

Bu bakışta farkındalık, zihinden geçip insanın davranışında, ilişkilerinde ve yaşam biçiminde görünür olduğunda olgunlaşır.

Her insan bu yedi basamaktan geçmek zorunda mı?

Bu yedi basamağı katı ve değişmez bir merdiven gibi düşünmemek gerekir.

Bir insan bilimsel konularda çok sorgulayıcı olup aile ilişkilerinde hâlâ önyargılı kalabilir.

Biri derin manevi deneyimler yaşamış olup öfkesini yönetmekte ya da eleştiriyi kabul etmekte zorlanabilir.

Biri az eğitim görmüş olup yine de büyük bir alçakgönüllülük, şefkat ve pratik bilgeliğe sahip olabilir.

Dolayısıyla hiç kimseyi tek bir davranış ya da inançla bu basamaklardan birine yerleştiremeyiz.

Öz farkındalığa ulaşmak da hataların sonu demek değildir.

Çok bilge insanlar bile öfkelenebilir, yanlış yargılayabilir, korkabilir ya da önyargıya düşebilir.

Önemli fark, hatalarını ne ölçüde görebildikleri, davranışlarının sorumluluğunu ne kadar üstlendikleri ve düzeltmek için ne kadar çaba gösterdikleridir.

Farkındalık bir gün kazanıp sonsuza dek sahip olduğumuz bir şeref madalyası değil; tanımanın, deneyimlemenin, düzeltmenin ve büyümenin canlı ve sürekli bir sürecidir.

Bu yedi basamağı günlük hayatta nasıl yaşarız?

Bu yolculuğa başlamak için toplumdan uzaklaşmamız, geçmişteki bütün inançlarımızı bırakmamız ya da olağanüstü deneyimlerin peşine düşmemiz gerekmez.

Bazen dönüşüm en basit günlük davranışlarla başlar.

1. Her gün inançlarımızdan birini inceleyelim.

Ona neden inandığımızı ve hangi kanıtların onu doğrulayabileceğini ya da çürütebileceğini kendimize soralım.

2. Bir haberi kabul etmeden ya da paylaşmadan önce doğruluğunu kontrol edelim.

Bir iddianın popüler olması doğru olduğunun kanıtı değildir.

3. Öfkeye, korkuya ya da eleştiriye tepki vermeden önce bir an duralım.

Bu kısa aralık daha bilinçli bir tepki seçme fırsatı verebilir.

4. Her gün sessizliğe, meditasyona ya da düşünceleri gözlemlemeye zaman ayıralım.

Hemen yargılamadan, içimizde hangi duyguların oluştuğunu ve onları nelerin tetiklediğini görelim.

5. Hatalarımızı kabul edelim.

“Yanıldım” ya da “bilmiyorum” demek zayıflık değil, öğrenmeye hazır olmanın işaretidir.

6. Doğayla bağımızı derinleştirelim.

Yürüyüş, doğayı gözlemlemek ve medyanın amaçsız kullanımını azaltmak zihin huzuru ve sükûnet için fırsat sunabilir.

7. Her gün başka birinin acısını azaltacak bir şey yapalım.

Bazen şefkatli bir sohbet, yargılamadan dinlemek, karşılıksız yardım ya da bir hatayı affetmek, saatlerce maneviyat üzerine konuşmaktan daha değerlidir.

Ve belki de en önemlisi:

Her gece kendimize soralım:

“Bugün dünden biraz daha bilinçli yaşadım mı?”

“İnancımı ya da davranışımı düzeltmeme yol açacak bir şey öğrendim mi?”

“Bugün varlığım birine huzur, umut ya da daha az acı getirdi mi?”

8. Her gün on dakika zihnimizi gözlemleyelim.

Sakin bir yerde oturalım, doğal nefesimizi takip edelim ve düşünceleri bastırmaya çalışmadan gelip gidişlerine dikkat edelim.

Bir düşünce belirdiğinde sadece varlığını fark edelim: endişe, anı, yargı, korku ya da arzu.

Sonra onunla uğraşmadan dikkatimizi nefese geri getirelim.

Amaç zihni zorla boşaltmak değil, tekrarlanan kalıplarını tanımaktır.

9. Kendimizi tarafsız bir gözlemcinin gözüyle inceleyelim.

Anlaşmazlık, üzüntü ya da önemli bir karar anında birkaç saniyeliğine olaya dışarıdan baktığımızı düşünelim.

Kontrol edilebilir olguları yorum ve duygulardan ayıralım ve hiçbir kişisel bağımız olmasaydı nasıl yargılardık diye soralım.

10. Her hafta inançlarımızdan farklı bir düşünceyi okuyalım.

Dünya görüşümüzden farklı bir kitap, makale ya da bakış seçelim.

Reddetmeden ya da kabul etmeden önce yazarın akıl yürütmesini doğru anlamaya çalışalım.

Sonra güçlü ve zayıf yanlarını ve kanıtlarını inceleyelim.

11. Çevremizden ve düşünce alışkanlıklarımızdan uzaklaşalım.

Mümkün olduğunda yeni yerlere seyahat edelim, farklı kültürlerden ve görüşlerden insanlarla konuşalım ve yeni deneyimlerden öğrenelim.

Her deneyimden sonra kendimize soralım:

“Daha önce bilmediğim neyi gördüm?”

“Hangi varsayımım değişti?”

“Bu deneyim bana kendim hakkında ne öğretti?”

Son söz: Farkındalığın zirvesi nerede?

Belki uyanış yolundaki en büyük hata, bir gün öğrenecek hiçbir şeyin kalmadığı bir noktaya varacağımızı sanmaktır.

Böyle bir düşünce yeni bir bağnazlığın başlangıcı olabilir.

Kendini tamamen uyanmış sanan biri artık hakikatin sesini başkalarının dilinden duymayabilir.

Bütün hakikatin sahibi olduğunu düşünen biri artık sormaya ihtiyaç duymayabilir.

Ve kendini başkalarından üstün gören biri, tam o anda bilgeliğin en önemli işaretlerinden birinden, yani alçakgönüllülükten uzaklaşmış olabilir.

İnsanın gelişim yolunda sorgulamak değerlidir ama yetmez.

Fikrî bağımsızlık değerlidir ama yetmez.

Kendini tanımak değerlidir ama yetmez.

Derin tasavvufi deneyimler bile şefkate, sorumluluğa ve hayata saygıya dönüşmüyorsa manevi olgunluğun işareti olmayabilir.

Farkındalık, insanın inançlarından şüphe etmeye cesaret ettiği yerde başlar; kendini tanımakla derinleşir ve bilgisi alçakgönüllülüğe, iç özgürlüğe, sevgiye ve başkalarının acısını azaltmaya dönüştüğünde olgunluğa yaklaşır.

Belki insanın en güzel dönüşümü, yolculuğun başında dünyayı değiştirmek isterken, sonra kendisinin de değişmesi gereken dünyanın bir parçası olduğunu fark etmesidir.

Ve sonunda kendini düzeltmenin ve dünyaya hizmet etmenin iki ayrı yol olmadığını öğrenir.

Uyanmış insan, mutlaka en çok konuşan, başkalarından fazla bilen ya da varlığın gizli sırlarını keşfettiğini iddia eden kişi değildir.

Bazen uyanışı; güce rağmen alçakgönüllü, bilgiye rağmen sorgulayıcı, acıya rağmen şefkatli kalan ve inanç farklılıklarına rağmen başkalarının onuruna saygı gösteren birinin davranışında aramak gerekir.

Çünkü farkındalığın değerli ölçüsü yalnızca insanın bildiği değil, bilmenin sonucunda dönüştüğü şeydir.

Ve belki bu yolculuğun son dersi şudur:

“Kendi uyanıklığımızı kanıtlamak için başkalarını uykuda saydığımız sürece, yolun bir kısmını hâlâ uykuda yürüyoruz.”

Belki insanın gerçek özgürlüğü, zihninin gürültüsünden uzaklaşabildiği, düşünce ve duygularını hemen onlarla özdeşleşmeden gözlemleyebildiği ve köklü inançlarını bile tarafsız ve akılcı bir bakışla inceleyebildiği anda başlar.

Yolculuk, okuma, farklı insanlarla sohbet, özgür düşünce ve başkalarının sorgulanamaz saydığı şeyi sorma cesareti, zihnin görünmez duvarlarını birer birer yıkabilir.

Ama bu yol yalnızca geçmiş inançları yıkmak için değil; daha farkında, daha özgür ve daha şefkatli bir insan inşa etmek içindir.

İnsan bu yolculukta ömrünün sonuna kadar dünkü kişi olarak kalmak zorunda olmadığını fark eder.

Eski korkularını aşabilir, önyargılarını tanıyabilir, hatalarını düzeltebilir ve hayatı boyunca defalarca yeni bir doğuş yaşayabilir.

Özgürlük; her düşüncenin esiri olmadan zihnini gözlemleyebilmek, çökmelerinden korkmadan inançlarını inceleyebilmek ve geçmişine ihanet ettiğini hissetmeden değişebilmektir.

Ve belki uyanışın derin anlamı budur:

“Farkında insan, bir daha asla gaflet uykusuna dalmayan değil; uykuda olduğunu her fark ettiğinde uyanma, yeniden düşünme ve yeniden doğma cesaretini gösteren kişidir.”

Ve şimdi tefekkür için bir soru

Kendiniz hakkında dürüstçe ve yargılamadan düşünürseniz, bugünkü hayatınızda bu yedi basamaktan hangisini daha belirgin görüyorsunuz?

Ve daha önemlisi:

Yarın daha farkında, daha özgür, daha alçakgönüllü ve daha şefkatli bir insan olmak için bugün kendinizde neyi değiştirmelisiniz?

Bilgilendirme

Bu yazı, geleneksel tıp kaynaklarına ve genel sağlık bilgisine dayanan bilgilendirme amaçlı bir içeriktir. Tıbbi teşhis, tedavi veya reçete niteliği taşımaz; hekim muayenesinin yerine geçmez. Şikâyetiniz varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız, hamileyseniz veya çocuğunuz için değerlendiriyorsanız, uygulamaya başlamadan önce hekiminize danışın. Bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşebilir.

İlgili Makaleler

Bir yanıt yazın