چمباتمه؛ نشستنی که بدن ما برایش ساخته شده است
نشستنی که فراموش کردیم
چمباتمه، یا همان «نو نشستن»، طبیعیترین حالت استراحت انسان است. کودک خردسال بیآنکه کسی یادش بدهد، ساعتها با کف پای صاف و زانوهای خمشده بازی میکند. پدربزرگها و مادربزرگهای ما هم همینطور مینشستند؛ سر سفره، کنار تنور، در مزرعه و در توالت.
با آمدن صندلی، مبل و توالت فرنگی، این عادت کمکم از زندگی ما رفت. امروز بسیاری از بزرگسالان دیگر نمیتوانند حتی یک دقیقه با پاشنهٔ صاف روی زمین چمباتمه بزنند.
پرسش این است: آیا از دست دادن این نشستن ساده برای سلامت ما هزینهای داشته است؟ پژوهشهای تازه و حکمت طب اخلاطی هر دو پاسخ جالبی دارند.
استراحتِ «فعال»؛ راز قبیلهٔ هادزا
مشکل فقط کمتحرکی نیست؛ شیوهٔ استراحت ما هم مهم است. این نتیجهٔ پژوهشی است که در سال ۲۰۲۰ در مجلهٔ PNAS منتشر شد.
پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیای جنوبی به سراغ هادزاها رفتند. هادزاها مردمی شکارچی و گردآورنده در تانزانیا هستند که هنوز مثل اجدادشان زندگی میکنند. ۲۸ نفر از آنها چند روز دستگاهی روی ران خود بستند تا حرکت و استراحتشان ثبت شود.
نتیجه غافلگیرکننده بود. هادزاها هم مثل ما روزی ۹ تا ۱۰ ساعت بیحرکتاند. اما بیماریهای قلبی و متابولیک در آنها بسیار کمتر است. تفاوت کجاست؟ آنها صندلی ندارند و بیشتر چمباتمه میزنند یا زانو میزنند.
پژوهشگران فعالیت عضلات پا را اندازه گرفتند. در چمباتمه، عضلات بیشتر از نشستن روی صندلی کار میکنند. این کارِ سبک اما مداوم، سوخت میخواهد و سوخت اصلیاش چربی است.
وقتی روی صندلی ولو میشویم، عضله تقریباً خاموش است. بدن آنزیمی به نام لیپوپروتئین لیپاز را کمتر میسازد؛ همان آنزیمی که چربی خون را تجزیه میکند. چمباتمه این موتور را روشن نگه میدارد. پژوهشگران نام این ایده را «فرضیهٔ ناهماهنگی بیتحرکی» گذاشتند: بدن ما برای عضلاتی ساخته شده که حتی در استراحت هم کمی فعالاند.
البته این یک فرضیهٔ قوی است، نه حکمی قطعی. هنوز کارآزمایی بزرگی نشان نداده که چمباتمه مستقیماً بیماری قلبی را کم میکند.
دفع آسانتر، با زور کمتر
بدن ما در انتهای رودهٔ بزرگ یک «قفل» طبیعی دارد. عضلهای مثل یک حلقه دور راستروده پیچیده و آن را مثل شیلنگی که تا خورده، خم میکند. این خم ما را از نشت محافظت میکند.
وقتی روی توالت فرنگی صاف مینشینیم، این خم کامل باز نمیشود. در چمباتمه اما راه بازتر و صافتر میشود.
در یک مطالعهٔ ژاپنی با تصویربرداری، این زاویه در نشستن عادی حدود ۱۰۰ درجه و در چمباتمه حدود ۱۲۶ درجه بود. فشار شکم پیش از دفع هم در چمباتمه کمتر بود. یعنی زور زدن کمتری لازم است.
زور زدنِ زیاد و مداوم همان چیزی است که زمینهٔ بواسیر و برخی مشکلات کف لگن را فراهم میکند. در مطالعهٔ دیگری، ۵۲ نفر از یک زیرپایی کوچک کنار توالت استفاده کردند که حالت چمباتمه را شبیهسازی میکند. ۸۵٪ آنها احساس تخلیهٔ کاملتری داشتند و زور کمتری زدند.
اگر توالت شما فرنگی است، لازم نیست آن را عوض کنید. یک چهارپایهٔ کوتاه زیر پا بگذارید تا زانوها بالاتر از لگن قرار بگیرند.
تنفس، دیافراگم و کف لگن
دیافراگم عضلهٔ گنبدیشکلی زیر ریههاست و حدود ۷۰٪ کار تنفس را انجام میدهد. اما فقط عضلهٔ تنفس نیست. دیافراگم با عضلات شکم و کف لگن یک تیم میسازد و تنه را مثل یک ستون محکم نگه میدارد.
در چمباتمهٔ عمیق، رانها به شکم میچسبند و جلوی شکم کمتر باز میشود. نفس به سمت پهلوها و پشتِ دندههای پایینی میرود. بسیاری از ما که فقط از بالای قفسهٔ سینه نفس میکشیم، در این حالت حس میکنیم نفس پایینتر و عمیقتر شده است.
همزمان کف لگن نرم و کشیده میشود. با هر دم، دیافراگم پایین میآید و کف لگن هم با آن حرکت میکند. به همین دلیل فیزیوتراپها از نفسکشیدن در چمباتمه برای آزاد کردن لگن استفاده میکنند.
سه موقعیتی که بدن خودبهخود از پایین نفس میکشد
۱. دوران کودکی. نوزاد و کودک خردسال تقریباً فقط با شکم نفس میکشد. دندههای او افقی و نرماند و بار تنفس بر دوش دیافراگم است. با رشد کودک، دندهها شیبدار میشوند و قفسهٔ سینه هم در تنفس سهم میگیرد. بیشتر این تغییر در دو سال اول زندگی رخ میدهد و در سالهای بعد به تدریج کامل میشود. پس کودکی بهترین نمونهٔ تنفس طبیعی شکمی است.
۲. خواب رؤیا. در مرحلهای از خواب که خواب میبینیم (خواب REM)، بیشتر عضلات بدن، از جمله عضلات بین دندهای، شل میشوند. در این حالت سهم قفسهٔ سینه کم میشود و دیافراگم کار را به دست میگیرد. در یک مطالعه روی نوجوانان سالم، فعالیت دیافراگم در این مرحله حدود ۳۴٪ بیشتر شد. جالب اینکه در خواب عمیق بیرؤیا وضع برعکس است و سهم قفسهٔ سینه کمی بیشتر میشود.
۳. چمباتمه. فشرده شدن شکم میان رانها و باز شدن کف لگن، نفس را به پایین قفسهٔ سینه، پهلوها و پشت میبرد. این مورد سوم هنوز مستقیماً اندازهگیری نشده و بر پایهٔ ساختار بدن استوار است.
بزرگسالان هم در آرامش عمدتاً با دیافراگم نفس میکشند. اما استرس، نشستن طولانی پشت میز و شکم توکشیده بسیاری از ما را به تنفس سطحی و سینهای عادت داده است. چمباتمه راه سادهای برای یادآوری الگوی طبیعی کودکی است.
یک نکتهٔ مهم علمی: هنوز مطالعهای الگوی تنفس را در چمباتمه مستقیماً اندازه نگرفته است. پس بهتر است بگوییم چمباتمه «میتواند به تنفس عمیقتر از پایین قفسهٔ سینه کمک کند»، نه اینکه خودبهخود تنفس دیافراگمی ایجاد میکند. یک کارآزمایی کوچک در هند هم اثر ۱۲ هفته تمرین چمباتمه را روی بیماران تنفسی مزمن بررسی کرده است؛ مسیری امیدوارکننده که باید پیگیری شود.
مفاصل روان، بدن جوان
چمباتمه مچ پا، زانو و مفصل ران را در بیشترین دامنهٔ حرکتشان میبرد. مفصلی که از این دامنه استفاده نکند، کمکم آن را از دست میدهد. چند دقیقه چمباتمه در روز همان روغنکاری سادهای است که این مفاصل لازم دارند.
این توانایی اهمیتی فراتر از نرمش دارد. پزشکی برزیلی به نام کلاودیو گیل آرائوخو از ۲۰۰۲ بزرگسال ۵۱ تا ۸۰ ساله خواست روی زمین بنشینند و بلند شوند، با کمترین کمک از دست و زانو.
کسانی که به بیش از یک دست یا زانو نیاز داشتند، در حدود ۶ سال بعد تقریباً دو برابر بیشتر فوت کردند. هر یک امتیاز بهتر در این آزمون با حدود ۲۱٪ کاهش مرگومیر همراه بود.
این آزمون نشان نمیدهد چمباتمه عمر را طولانی میکند. اما نشان میدهد نرمش، تعادل و قدرت پا که با چمباتمه حفظ میشوند، از نشانههای مهم سلامت در میانسالی و سالمندی هستند.
چمباتمه از نگاه طب اخلاطی
طب اخلاطی سلامت را بر شش اصل استوار میداند. چمباتمه مستقیماً به دو اصل از این شش اصل مربوط است.
حرکت و سکون. در این نگاه، هم حرکت بیش از اندازه و هم سکون بیش از اندازه زیانبار است. سکون طولانی حرارت غریزی را ضعیف و جریان اخلاط را کُند میکند. چمباتمه نوعی «سکونِ زنده» است؛ بدن میآساید، اما عضلات و گردش خون از کار نمیافتند. این همان چیزی است که پژوهش هادزا هم به آن رسید.
احتباس و استفراغ. دفع بهموقع و کامل فضولات از ارکان سلامت است. ماندن فضولات در روده ریشهٔ بسیاری از شکایتهاست. چمباتمه با باز کردن مسیر دفع، به استفراغِ طبیعی و بیفشار کمک میکند.
چمباتمه و مزاج. همه به یک اندازه از این نشستن سود نمیبرند:
- بلغمیمزاجها که به کندی و انباشتگی مایلاند، از تحرک سبک آن بیشترین سود را میبرند.
- سوداویمزاجها که مفاصل خشکتری دارند، باید آرام شروع کنند، بدن را پیش از آن گرم کنند و روی زمین سرد ننشینند.
- برای صفراویها و دمویها چند دقیقهٔ کوتاه و متناوب کافی است.
پس پیش از هر چیز بهتر است مزاج خود را بشناسید.
اندازه نگه دارید
چمباتمه داروست؛ اندازهٔ درستش شفا میدهد و زیادیاش آسیب میزند. در پژوهش بزرگی در پکن، مردانی که در جوانی روزی بیش از سه ساعت چمباتمه مینشستند، دو برابر بیشتر به آرتروز زانو دچار شدند. پژوهشی در تایلند و بررسیهای کارگری هم همین را تأیید کردند، بهویژه وقتی چاقی هم در کار باشد.
پس قاعده ساده است: چند دقیقه و چند بار در روز، نه ساعتها پشت سر هم.
این افراد باید محتاط باشند و پیش از شروع با پزشک مشورت کنند:
- کسانی که آرتروز، درد یا آسیب زانو یا مینیسک دارند
- کسانی که تازه جراحی زانو یا لگن کردهاند
- افراد با اضافهوزن زیاد
- کسانی که هنگام بلند شدن سرگیجه میگیرند یا فشار خونشان افت میکند
- بانوان باردار، بهویژه در ماههای آخر
اگر در زانو درد تیز حس کردید، ماندن در این حالت را ادامه ندهید.
از امروز چطور شروع کنیم؟
- آرام شروع کنید. اگر پاشنهها بالا میآیند، یک حولهٔ تاشده یا کتاب نازک زیر آنها بگذارید.
- تکیهگاه داشته باشید. در روزهای اول چارچوب در یا پایهٔ میز را بگیرید.
- با زمان کوتاه شروع کنید. اول ۳۰ ثانیه، بعد یک دقیقه، و کمکم تا چند دقیقه.
- با آرامش نفس بکشید. نفس را به پهلوها و پشت کمر بفرستید و بازدم را آهسته انجام دهید.
- آن را به عادتهای روزانه بچسبانید. هنگام تماشای تلویزیون، بازی با کودک، یا برداشتن چیزی از کف زمین.
- به طور متناوب بنشینید. چند بار چند دقیقه در طول روز بهتر از یک بار طولانی است.
- آهسته بلند شوید. بهویژه اگر سن بالاتری دارید، تا سرتان گیج نرود.
سخن پایانی
چمباتمه هدیهٔ سادهای از شیوهٔ زندگی گذشتگان ماست. اما هیچ عادتی بهتنهایی سلامت نمیآورد. سلامت وقتی پایدار میشود که هر کس شش اصل سلامتی را مطابق مزاج خودش رعایت کند: هوا، خوردن و آشامیدن، حرکت و سکون، خواب و بیداری، احتباس و استفراغ، و اعراض نفسانی.
اولین قدم شناخت مزاج است. تست رایگان مزاج را در سایت drkalan.com انجام دهید تا بدانید چمباتمه و سایر عادتها چقدر و چگونه برای شما مناسب است.
اگر یبوست، زور زدن هنگام دفع، خشکی مفاصل یا کمتحرکی طولانی دارید:
- تست مزاج رایگان را در drkalan.com انجام دهید.
- راهنمای تغذیهٔ متناسب با مزاج خود را دریافت کنید.
- دورهٔ آموزشی مرتبط را ببینید؛ برای شناخت نشانههای بدن، دورهٔ «علائم و دلائل».
- محصولات طبیعی مناسب مزاج خود را مشاهده کنید.
- در صورت نیاز، مشاورهٔ تخصصی بگیرید.
منابع
- Raichlen et al., Sitting, squatting, and the evolutionary biology of human inactivity, PNAS 2020
- Influence of Body Position on Defecation in Humans, LUTS 2010
- Association of squatting with knee osteoarthritis: The Beijing Osteoarthritis Study
- Occupational physical activities and osteoarthritis of the knee, Arthritis Rheum 2000
- Habitual floor activities increase risk of knee osteoarthritis, Clin Orthop 2007
- Ability to sit and rise from the floor and all-cause mortality, ESC 2012
- Effect of deep squat intervention in chronic respiratory diseases, MGM J Med Sci 2024
این مقاله صرفاً جنبهی آگاهیبخشی دارد و بر پایهی منابع طب سنتی و دانش عمومی سلامت نوشته شده است. تشخیص، درمان یا نسخهی پزشکی نیست و جای معاینهی پزشک را نمیگیرد. اگر مشکلی دارید، بهطور منظم دارو مصرف میکنید، باردار هستید یا برای کودکتان تصمیم میگیرید، پیش از هر اقدامی با پزشک خود مشورت کنید. فرآوردههای گیاهی ممکن است با داروها تداخل داشته باشند.






