فایده‌های کتیرا
کتیرا صمغی طبیعی است که از گیاهان سرده‌ی Astragalus (گَوَن) به دست می‌آید. در طب سنتی بیشتر به‌عنوان ماده‌ای لغزاننده، نرم‌کننده (مُلَیِّن ملایم) و محافظ مخاط به کار می‌رود.
کتیرا چیست
کتیرا محصول اصلی گیاه گون است: صمغ خشک‌شده‌ای که با خراش دادن ساقه بیرون می‌تراود. پس از برش ساقه، سلول‌های اشعه‌ی مرکزی و پارانشیم آب جذب می‌کنند و کم‌کم به صمغ تبدیل می‌شوند و فشاری که پدید می‌آید صمغ را از شکاف‌ها بیرون می‌راند. در مجاورت هوا آب آن بخار می‌شود و صمغ سفت می‌گردد. شکل کتیرای خشک به شکل شکاف بستگی دارد و ممکن است ورقه‌ای، نواری، تکه‌ای یا رشته‌ای باشد.
بهترین کتیرا از خراش دادن ساقه‌ی اصلی و شاخه‌های کهنه به دست می‌آید. هرچه صمغ زودتر خشک شود، سفیدتر و شفاف‌تر است؛ کتیرای درجه‌ی دو و سه کدرتر است.
کتیرا می‌تواند آب جذب کند و به ژل یا خمیر تبدیل شود. این ویژگی از دو جزء اصلی می‌آید: تراگاکانتین، مهم‌ترین کلوئید صمغ، که به‌آسانی در آب حل می‌شود و ژل می‌سازد، و باسورین که کمتر حل می‌شود اما به این فرایند کمک می‌کند.
کتیرا به دلیل خاصیت امولسیون‌سازی، غلیظ‌کنندگی و پایدارکنندگی در برخی داروهای گیاهی و در تهیه‌ی سس مایونز، سس‌ها، پودینگ، بستنی، ژل، شربت، پماد و کرم به کار می‌رود و در صنایع کاغذ، آرایشی، بهداشتی و نساجی هم کاربرد گسترده دارد.
کاربردهای سنتی
در طب سنتی کتیرا برای مقابله با سرفه و نشانه‌های سرماخوردگی، تنظیم قند خون، چسب دندان مصنوعی، درمان سوختگی، اسهال و یبوست، تقویت دستگاه ایمنی، زخم‌های دهان، تنظیم ضربان قلب و کاهش حرارت بدن به کار رفته است. برخی منابع سنتی از کاربرد آن برای «مهار تومور» هم یاد کرده‌اند؛ این موضوع در پژوهش‌های بالینی نشان داده نشده و کتیرا درمان سرطان نیست.
مزاج کتیرا
کتیرا کمی سرد و تر است و بیشتر برای تعدیل گرمی و خشکی زیاد بدن به کار می‌رود.
اجزای اصلی
- پلی‌ساکاریدها (به‌ویژه گالاکتوز، آرابینوز و گلوکورونیک اسید). این قندهای پیچیده بیشتر کتیرا را می‌سازند؛ در روده هضم نمی‌شوند اما ژل می‌سازند و نقش فیبر دارند و به رفع یبوست و تنظیم گوارش کمک می‌کنند.
- فیبر محلول. فیبر محلول بهترین غذای میکروب‌های سودمند روده است و نقش پری‌بیوتیک دارد. همچنین به کاهش کلسترول، تری‌گلیسرید و قند خون کمک می‌کند و در طب سنتی برای پشتیبانی از کبد چرب به کار می‌رود.
- املاح. بسته به گونه‌ی گیاه و محل برداشت، ممکن است کلسیم، منیزیم، پتاسیم، روی، سدیم و آهن داشته باشد.
- ویتامین‌ها. خود کتیرا ویتامین زیادی ندارد؛ ممکن است مقدار کمی از برخی ویتامین‌های گروه B در آن باشد.
- آنتی‌اکسیدان‌های ملایم. برخی ترکیب‌های فنولی و ساپونین‌ها، به‌ویژه در برخی گونه‌های گون، خاصیت آنتی‌اکسیدان و تقویتی دارند.
خواص و فایده‌ها
۱. برای یبوست
کتیرا داروی طبیعی و مؤثری برای یبوست است؛ گوارش را آسان‌تر می‌کند و از سلامت دستگاه گوارش پشتیبانی می‌کند.
۲. برای سرفه‌ی خشک و دستگاه گوارش
دستگاه تنفس و گوارش را مرطوب و نرم می‌کند:
- مخاط معده و روده را محافظت و نرم می‌کند
- در سوزش معده، زخم معده و یبوست مؤثر است
- التهاب روده را کاهش می‌دهد و به‌ویژه در افراد گرم‌مزاج از گوارش پشتیبانی می‌کند
- اثر ملین ملایم دارد، حجم مدفوع را افزایش می‌دهد و به ترمیم بافت‌های ملتهب کمک می‌کند
کتیرا در سرفه‌های گرم و خشک، به‌ویژه در افراد صفراوی، بسیار مؤثر است؛ به رفع گرفتگی صدا و خشکی گلو کمک می‌کند و سرفه‌ی خشک را آرام می‌کند.
۳. برای قوای جنسی
کتیرا مقوی طبیعی برای مردان و زنانی است که کم‌میلی جنسی‌شان از گرمی زیاد است و با تقویت بدن به عملکرد جنسی کمک می‌کند. همچنین برای مزاج‌های گرم و خشک مقوی مغز است.
۴. برای بی‌اختیاری ادرار
به‌عنوان روشی طبیعی برای بی‌اختیاری ادرار به کار می‌رود؛ عضلات مجاری ادرار را آرام می‌کند و به پیشگیری از التهاب مجاری ادراری کمک می‌کند.
۵. آرام‌بخش ملایم
کتیرا به دلیل طبیعت تر، واکنش‌های عاطفی شدید ناشی از خشکی مغز و اعصاب را آرام می‌کند و برای افراد مضطرب با مزاج گرم و خشک مناسب است. همچنین در برابر گرمازدگی محافظت می‌کند، حرارت بدن را کاهش می‌دهد و خشکی و خارش پوست را برطرف می‌کند.
۶. برای پوست و مو
کتیرا با اثر ضدپیری به کاهش چین و چروک و حفظ جوانی پوست کمک می‌کند. فرآورده‌های کتیرایی مانند شامپو مو را تقویت می‌کنند و حالت دادن به آن را آسان‌تر می‌سازند و در لوازم آرایشی برای حجم دادن به مو و پوست بسیار به کار می‌رود. منابع سنتی ادعا می‌کنند خوردن یا مالیدن کتیرا، به‌ویژه همراه با کلاژن، سینه را بزرگ می‌کند؛ برای این ادعا شواهد علمی وجود ندارد.
۷. برای خونریزی
در طب سنتی برای کمک به مهار خونریزی شدید قاعدگی و تقویت مغز استخوان به کار می‌رود. هر خونریزی داخلی نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارد.
۸. در برابر هوای گرم
کتیرا حرارت بدن را به‌طور طبیعی متعادل می‌کند و در برابر گرمای زیاد محافظت می‌کند. نوشیدنی‌های کتیرایی به‌ویژه در تابستان بسیار خنک‌کننده‌اند.
۹. پس از زایمان
زنان پس از زایمان دشواری‌های جسمی را پشت سر می‌گذارند. کتیرا با افزایش توان و کاهش خونریزی زیاد به بهبود سریع‌تر کمک می‌کند. مادران شیرده پیش از مصرف حتماً با پزشک مشورت کنند.
احتیاط‌ها
- افراد بلغمی (سرد و تر): مصرف زیاد ممکن است بلغم را افزایش دهد و سبب سنگینی، خواب‌آلودگی یا نفخ شود.
- افراد سردمزاج کتیرا را با مواد گرم مانند عسل، زنجبیل یا دارچین مصرف کنند.
- افراد دارای اضافه‌وزن: مصرف مکرر و بی‌حساب ممکن است به افزایش وزن بینجامد.
- همیشه همراه کتیرای خوراکی آب فراوان بنوشید. بدون آب کافی ممکن است در روده یا گلو متورم شود، بچسبد و سبب خفگی یا انسداد گردد.
- زنان باردار و شیرده پیش از مصرف حتماً با پزشک مشورت کنند.
دستورهای ساده با کتیرا و گیاهان دیگر
در همه‌ی دستورها «کتیرای خیسانده» یعنی کتیرایی که در آب گذاشته شده تا متورم و ژله‌ای شود.
۱. برای مغز و حافظه (ویژه‌ی مزاج گرم و خشک)
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرای خیسانده در آب ولرم
- ۱ قاشق چای‌خوری بادرنجبویه‌ی خشک
- ۱ قاشق غذاخوری عسل طبیعی
صبح ناشتا یا عصر با معده‌ی نیمه‌خالی، به مدت ۳ هفته مصرف شود. افراد سردمزاج به‌عنوان مصلح کمی دارچین و زنجبیل بیفزایند.
۲. برای مشکلات معده، سرفه‌ی خشک و گرفتگی صدا (مناسب مزاج گرم)
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرا که در یک لیوان آب جوش خیس خورده و ژله‌ای شده
- ۱ قاشق غذاخوری گل ختمی یا پنیرک خشک، یا عرق آن
- ½ قاشق چای‌خوری پودر یا عرق شیرین‌بیان (اختیاری)
- عسل به میزان کافی
روزی دو بار، صبح و عصر، به مدت ۷ تا ۱۰ روز. افراد دارای فشار خون بالا شیرین‌بیان را حذف کنند.
۳. برای افزایش وزن سالم (ویژه‌ی مزاج خشک و بدن‌های لاغر)
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرای خیسانده
- ۱ لیوان شیر نارگیل ولرم
- ۱ قاشق غذاخوری عسل طبیعی یا شیره‌ی خرما
- ۱ قاشق غذاخوری عناب آسیاب‌شده یا پودر بادام
هر شب پیش از خواب یا میان وعده‌ها مصرف شود. افراد بلغمی فقط به مقدار کم و همراه با دارچین مصرف کنند.
۴. برای پاک‌سازی روده و رفع یبوست (مناسب مزاج خشک یا گرم)
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرای خیسانده در آب ولرم
- ۱ قاشق غذاخوری روغن زیتون تصفیه‌نشده
- ۱ ساشه Healthy Plus (ترکیب دانه‌های شفابخش دکتر کلان)
- عسل در صورت تمایل
یک ساعت پیش از صبحانه یا پیش از شام مصرف شود.
۵. ماسک مو برای تقویت و نرمی
- ۲ قاشق غذاخوری کتیرای خیسانده
- ۱ قاشق غذاخوری روغن نارگیل یا زیتون
- آب جوشیده‌ی ولرم به اندازه‌ای که ژل شود
- گلاب یا عرق لیموترش (اختیاری)
مخلوط کنید و به‌صورت ماسک روی ریشه‌ی مو بزنید. ۳۰ تا ۴۵ دقیقه بمانَد و سپس با آب ولرم بشویید. هفته‌ای یک بار کافی است.
۶. برای کودکان (رشد، اشتها و آرامش)
برای کودکان خشک‌مزاج که بی‌اشتها، عصبی یا دارای خواب نامنظم‌اند.
- ۱ قاشق چای‌خوری کتیرای خیسانده
- ½ استکان عرق بیدمشک
- ۱ قاشق غذاخوری عسل (فقط برای کودکان بالای یک سال)
- ½ لیوان شیر نارگیل یا شیر بادام ولرم
پیش از خواب یا صبح ناشتا، هفته‌ای ۳ تا ۴ بار. برای کودکان بلغمی (چاق و کم‌تحرک) کتیرا را با عرق نعناع مخلوط کنید.
۷. برای سالمندان (رفع خشکی بدن، تقویت حافظه و مفاصل)
برای افراد خشک‌مزاج با تحلیل عضلات، خشکی مفاصل یا ضعف حافظه.
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرای خیسانده
- ۱ قاشق غذاخوری پودر عناب کامل یا بادام
- شیر بادام، شیر نارگیل یا آب گرم، طعم‌دارشده با دارچین
- ۱ قاشق مرباخوری عسل طبیعی
روزی یک بار، یک ساعت پیش از شام. افراد سردمزاج کمی پودر زنجبیل بیفزایند.
۸. برای ورزشکاران (افزایش انرژی، تقویت عضله و بهبود)
برای کسانی که فعالیت بدنی شدید دارند و به عضله‌سازی و بهبود نیاز دارند.
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرای خیسانده
- سفیده‌ی ۱ تخم‌مرغ آب‌پز
- ½ لیوان شیر بادام یا شیر نارگیل
- ۱ قاشق غذاخوری عسل یا شیره‌ی انگور
پیش یا پس از تمرین، هفته‌ای ۳ تا ۵ بار.
کتیرا برای افزایش انرژی و رفع ضعف بدن مؤثر است. صبح‌ها ۲ قاشق چای‌خوری کتیرا را در یک لیوان آب بخیسانید و سپس با شیر بادام یا شیر نارگیل و عسل طبیعی مخلوط کنید. این ترکیب برای زنان پس از زایمان، کسانی که بیماری سخت یا جراحی را پشت سر گذاشته‌اند و افراد دچار افسردگی یا اضطراب بسیار سودمند است.
۹. برای بانوان (تعادل هورمونی و آرامش)
برای بانوانی که اضطراب، قاعدگی نامنظم یا خشکی پوست و مو دارند.
- ۱ قاشق مرباخوری کتیرا
- ½ استکان عرق رازیانه
- ۱ قاشق چای‌خوری عسل طبیعی
- ۱ قاشق غذاخوری گلاب
- ۱/۲۰ گرم زعفران خالص
ده روز پیش از قاعدگی، روزی یک بار میان وعده‌ها. بانوان گرم‌مزاج رازیانه را کمتر کنند و کمی عرق شاه‌تره بیفزایند.
۱۰. برای دوره‌ی سم‌زدایی و پاک‌سازی
برای پاک‌سازی گوارش، دفع بلغم زیان‌بار و کاهش التهاب بدن.
- ۱ قاشق غذاخوری کتیرای خیسانده در آب ولرم
- ۱ ساشه Healthy Plus (ترکیب دانه‌های گیاهی شفابخش)
- ½ استکان آب سماق یا آب انار ترش
- ½ استکان عرق کاسنی
نیم ساعت پیش از ناهار یا شام، با معده‌ی نسبتاً خالی. افراد سردمزاج با کمی عسل یا دارچین مصرف کنند.
ماسک‌های صورت با کتیرا
کتیرا ماده‌ای طبیعی و مؤثر برای مراقبت از پوست است و در ماسک‌های گوناگون به کار می‌رود.
۱. ماسک ضدلک
- ۱ قاشق چای‌خوری کتیرا
- ۱ قاشق غذاخوری شیر
کتیرا را بخیسانید تا متورم شود، شیر را اضافه کنید و روی صورت بزنید. نتیجه بسته به مدت ماندن ماسک و پایداری لک‌ها از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند.
۲. ماسک روشن‌کننده
- آرد نخود، آرد لوبیا چشم‌بلبلی، جو دوسر، نشاسته، تخم ترب و کتیرا
همه را مخلوط کنید و شب روی صورت بگذارید. صبح روز بعد صورت را با آب ولرمی که گزنه و بنفشه‌ی خشک در آن دم کشیده بشویید. این کار را ۱۰ شب تکرار کنید.
۳. ماسک درخشان‌کننده
- ۳ قاشق مرباخوری کتیرا
- ۳ قاشق مرباخوری پودر بادام
- ۳ قاشق مرباخوری شیر
- ۱ عدد سفیده‌ی تخم‌مرغ
- ۱۰ قاشق مرباخوری گلاب
خوب مخلوط کنید تا خمیری یکدست شود، روی صورت و گردن بزنید، ۱۵ تا ۳۰ دقیقه بمانَد و سپس بشویید. پوست را درخشان و روشن می‌کند.
۴. ماسک ضدپیری
- ۲ قاشق غذاخوری پودر بادام
- ۱ قاشق غذاخوری پودر سبزیجات
- کتیرای خیسانده
خمیری یکدست بسازید، روی صورت، گردن و دست‌ها بزنید، ۲۰ دقیقه بمانَد و سپس بشویید. به پوست درخشش و طراوت می‌دهد.
۵. برای التهاب و زخم لثه
کتیرا را له کنید تا خمیری شود و روی لثه بمالید. به بهبود سریع‌تر زخم‌های لثه کمک می‌کند و التهاب، سرخی و درد را کاهش می‌دهد.
منبع
قلی‌زاده، فرض‌الله. مزاج و فایده‌های گیاهان دارویی (Şifalı Bitkilerin Mizacı ve Faydaları).
مزاج خود را می‌شناسید؟
کتیرا بیشتر به مزاج‌های گرم و خشک می‌سازد. تست رایگان مزاج در چند دقیقه مزاج شما را نشان می‌دهد.
این مقاله صرفاً جنبه‌ی آگاهی‌بخشی دارد و بر پایه‌ی منابع طب سنتی و دانش عمومی سلامت نوشته شده است. تشخیص، درمان یا نسخه‌ی پزشکی نیست و جای معاینه‌ی پزشک را نمی‌گیرد. اگر مشکلی دارید، به‌طور منظم دارو مصرف می‌کنید، باردار هستید یا برای کودکتان تصمیم می‌گیرید، پیش از هر اقدامی با پزشک خود مشورت کنید. فرآورده‌های گیاهی ممکن است با داروها تداخل داشته باشند.
